Διεθνή 07/03/2017

Μπολιβαρ! Κράζω το όνομά σου. 2017

Όσο ο Bolivar ως μορφή παραπέμπει στον αγνό επαναστάτη τόσο το νόμισμα με το όνομά του και τη φιγούρα του είναι πλέον σύμβολο της παρακμής της Βενεζουέλας

Το έργο του Νίκου Εγγονόπουλου, «Μπολιβάρ» γράφηκε το χειμώνα του 1942 προς ‘43, την εποχή που η Ελλάδα βίωνε τη κατοχή από τους Γερμανούς, ο Παγκόσμιος Πόλεμος βρίσκονταν σε πλήρη έξαρση και το αποτέλεσμα δεν προδικάζονταν υπέρ της μίας ή της άλλης πλευράς. Ο Εγγονόπουλος είχε πολεμήσει στο Αλβανικό μέτωπο μεταφέροντας εικόνες του πολέμου στο έργο του. Αρχικά, το έργο του κυκλοφόρησε σε χειρόγραφα αντίγραφα και όταν έπεσε στην αντίληψη των Γερμανών διώχθηκε και αναγκάστηκε να κρυφτεί για να αποφύγει τη σύλληψη. Το ποίημα προκάλεσε αίσθηση καθώς είναι ένα ιστορικό αφήγημα γραμμένο από έναν υπερρεαλιστή.

Πρώτος ο Χατζηδάκης στην ηλικία των 20 μελοποιεί λίγους στίχους του ποιήματος. Αρκετά χρόνια αργότερα, ο Μαμαγκάκης μελοποιεί ένα μεγαλύτερο και διαφορετικό κομμάτι από τον Χατζηδάκη παράγοντας ένα τραγούδι που αποπνέει επαναστατικό οίστρο σαν εμβατήριο όπως αρμόζει στο έργο σε αντίθεση με τον Χατζηδάκη που το αποτέλεσμα είναι πιο λυρικό. Ο Εγγονόπουλος, βέβαια, στην ακμή της δημιουργικότητάς του, δεν απολάμβανε την αναγνώριση που έχει σήμερα, δεκαετίες μετά τον θάνατό του. Είναι γνωστό δε ότι τόσο έργα του ιδίου όσο και του Εμπειρίκου, δύο εκ των σπουδαιότερων Ελλήνων υπερρεαλιστών έδιναν τροφή για σάτιρα στις επιθεωρήσεις της εποχής των. Προφανώς τη τέχνη δεν την αντιλαμβάνονται όλοι το ίδιο. Στα ποιήματα του Εγγονόπουλου όμως μπορεί να διακρίνει κανείς σωστά δομημένα μηνύματα με την αντίστοιχη επιχειρηματολογία. Ο Εγγονόπουλος δεν μένει στα έργα του Λατινοαμερικάνου επαναστάτη γιατί θεωρεί ότι αντίστοιχες μορφές είχε να επιδείξει και ο Ελληνικός αγώνας για ανεξαρτησία. Μάλιστα πηγαίνει πίσω στο χρόνο και θυμίζει στον αναγνώστη ότι δεν ήταν μόνο οι Έλληνες που αντιστάθηκαν στους οθωμανούς «...και του Πασβαντζόγλου αδελφός...» (στίχος που ακούγεται στη μελοποίηση του Χατζηδάκη). Ο ποιητής μέσα από την υπερρεαλιστική γραφή αναδεικνύει ένα σύμβολο στο οποίο αποδίδει υπερφυσικές ιδιότητες, τον Simon Bolivar.

Ο Bolivar ως σύμβολο.

Τον Bolivar τον γνωρίζουμε σήμερα μέσα από το νόμισμα της Βενεζουέλας που φέρει το όνομά του. Ο Chavez τον χρησιμοποίησε ως σύμβολο στον αγώνα του για τη κατάκτηση της εξουσίας ενώ τον θεωρούσε ως πρότυπο του. Τι ήταν όμως στη πραγματικότητα ο Bolivar; Ήταν αναμφίβολα ένας οραματιστής. Εμπνευσμένος από το Διαφωτισμό και έχοντας παρευρεθεί στη στέψη του Ναπολέοντα ως αυτοκράτορα έβαλε στόχο ζωής να αποκόψει τις Λατινοαμερικάνικες αποικίες από την Ισπανική κηδεμονία. Αντλώντας ιδέες από τη πολιτική του Ναπολέοντα, το Βρετανικό Κοινοβουλευτισμό και τον George Washington, ο ίδιος σήμερα θα χαρακτηρίζονταν με βάση τις απόψεις του ως φιλελεύθερος φεντεραλιστής. Ο Μαρξ δεν ασχολήθηκε μαζί του παρά μόνο αναγκαστικά ως κομμάτι της εργασίας του όταν συνέτασσε λήμματα για τη «Νέα Αμερικανική Εγκυκλοπαίδεια». Άλλωστε πολιτικά ο Bolivar δεν είχε καμία σχέση με τις ιδέες του Μαρξισμού μιας που ήταν υπέρμαχος της ατομικής ελευθερίας, της ιδιωτικής περιουσίας, της κατάργησης της δουλείας και όλα αυτά κάτω από μια ισχυρή κεντρική εξουσία που θα λειτουργούσε ως θεματοφύλακας των ατομικών ελευθεριών. Τις ιδέες αυτές δεν τις εισήγαγε ο Bolivar μιας που ο Διαφωτισμός έφερε στην επιφάνεια αυτού του είδους τις πολιτικές άσχετα αν πλέον θυμόμαστε μόνο τον Μαρξισμό ως πολιτικό κίνημα του 19ου αιώνα. Ποιος για παράδειγμα αναφέρεται σήμερα στο ότι ο Ναπολέων ήταν ο πρώτος που καθιέρωσε τη πρόσληψη στο κράτος με αποκλειστικό κριτήριο τα προσόντα του υποψηφίου και όχι τις γνωριμίες ή τη καταγωγή;

Ο Bolivar του Εγγονόπουλου είναι ένα σύμβολο. Ο παραλληλισμός του με τον Οδυσσέα Ανδρούτσο γίνεται με σκοπό να κάνει πιο οικείο το πρόσωπο στον αναγνώστη. Για να του δείξει ότι ο πόθος για απελευθέρωση από ξένο ζυγό είναι διαχρονικός και παγκόσμιος.  Ο Εγγονόπουλος βρίσκεται το 1943 σε απόγνωση. Η λογική του δε μπορεί να βρει το τρόπο με τον οποίο θα μπορούσαν οι Έλληνες να απελευθερωθούν από τους Γερμανούς. Πως να το κάνουν άλλωστε όταν όλη η Ευρώπη τελούσε υπό τη κατοχή τους; Επιστρατεύει, λοιπόν, ένα σύμβολο, τον Bolivar – Ανδρούτσο ελπίζοντας πως κάποιος άλλος Έλληνας θα βρεθεί που θα πάρει στις πλάτες του τον αγώνα για απελευθέρωση. Φτάνει όμως αυτό; Γιατί ο Bolivar του Εγγονόπουλου αποπνέει ένα ρομαντισμό που είναι μακριά από τη πραγματική ζωή. Ούτε ο Bolivar συνάντησε καθολική αποδοχή σε αυτό που έκανε αλλά ούτε και ο Ανδρούτσος. Στη πραγματικότητα και οι δύο απέτυχαν το σκοπό τους άσχετα με τις προθέσεις και τις πράξεις τους. Γιατί ο πραγματικός κόσμος είναι προφανώς πιο περίπλοκος από τα σύμβολα. Ο Bolivar έγινε αυτό που έγινε ακολουθώντας ένα σύμβολο, τον Ναπολέοντα. Ο Ναπολέων ήταν ζωντανό παράδειγμα, δεν είχε κριθεί από την ιστορία. Ο ίδιος ο Bolivar αποτέλεσε το σύμβολο του Chavez στο δικό του δρόμο για την εξουσία. Είναι φανερό λοιπόν ότι τα σύμβολα τα χρησιμοποιούμε κατά βούληση. Στη πραγματικότητα δεν έχει και τόσο σημασία η αντικειμενική θέση στην ιστορία ενός συμβόλου αλλά η ερμηνεία που δίνουν οι άνθρωποι σε μια δεδομένη χρονική στιγμή, ειδικά αυτοί που ψάχνουν για εικόνες με σκοπό να προσελκύσουν οπαδούς. Έτσι ο Bolivar ταίριαξε μια χαρά με τον Lenin, τον Che Guevara, τον Fidel Castro ως σύμβολο στη Βενεζουέλα.

Ενίοτε όμως τα σύμβολα καταρρέουν υπό το βάρος της πραγματικότητας. Όσο ο Bolivar ως μορφή παραπέμπει στον αγνό επαναστάτη τόσο το νόμισμα με το όνομά του και τη φιγούρα του είναι πλέον σύμβολο της παρακμής της Βενεζουέλας. Δεν είναι δύσκολο να δει κανείς πως μια από τις πρώτες αντιδράσεις των Ελλήνων ήταν η καταφυγή στα σύμβολα. Σύντομα λοιπόν εμφανίστηκαν οι οπαδοί του «ΕΑΜ» ενώ όσοι ζητούσαν να αντιμετωπίσουμε τη κρίση με ρεαλισμό αποκαλούνταν «γερμανοτσολιάδες». Ο «γερμανοτσολιάς» είναι πολύ ισχυρό σύμβολο για μια γενιά που φεύγει και καλλιεργήθηκε σήμερα από κάποιους που προσβλέπουν στο διχασμό. Το πλέον ισχυρό σύμβολο που έκανε την εμφάνισή του είναι αναμφίβολα η «δραχμή».

Ανεξάρτητα με τις πολιτικές πεποιθήσεις του καθενός όλοι λίγο ως πολύ διάβασαν ρήσεις ανθρώπων του παρελθόντος, Ελλήνων και ξένων γιατί πολύ απλά ενστικτωδώς όλοι έψαξαν σύμβολα του παρελθόντος. Ακόμα και για τον πρωθυπουργό κο Τσίπρα που τον κατηγορούν – ορθά – ότι προσπάθησε να μιμηθεί τον Ανδρέα Παπανδρέου οφείλουμε να κατανοήσουμε ότι το έκανε γιατί το επιτελείο του αντιλήφθηκε την εμμονή των ανθρώπων με το παρελθόν. Δεν έγινε αυθόρμητα η μίμηση ώστε να κριθεί από τους πολίτες και να τύχει αποδοχής.

Ο Bolivar αποδεικνύεται ένα πολύ χρήσιμο ανάγνωσμα γιατί δείχνει στους πολιτικούς ότι η εμμονή των πολιτών με το παρελθόν δεν είναι τυχαία. Ο από μηχανής Θεός δεν είναι απλά μια θεατρική εφεύρεση. Είναι η βαθύτερη επιθυμία του ανθρώπου. Αν δεν ήταν έτσι άλλωστε δεν θα «πουλούσε» ούτε στους αρχαίους Έλληνες. Την ιστορία τη γράφει το παρόν και δυστυχώς η Ελλάδα ατύχησε να μην έχει εκείνους τους πολιτικούς που θα αντιμετώπιζαν το παρόν σαν αφετηρία για μια διαφορετική Ελλάδα. Όλα τα κόμματα τρομοκρατημένα από την ενστικτώδη ανθρώπινη αντίδραση προτίμησαν να πολιτευτούν με τα μάτια στο παρελθόν αδυνατώντας να καταλάβουν ότι οι παλιές εποχές έλαβαν τέλος. Ο Bolivar του Εγγονόπουλου είναι ένα διαχρονικό ποίημα. Είναι σίγουρο ότι μετά από δεκαετίες, ίσως μετά από αιώνες να διαβάζεται από ανθρώπους που ενστικτωδώς θα ψάχνουν τον ήρωα του παρελθόντος να τους λυτρώσει από τα αδιέξοδα του παρόντος. Η μελοποίηση του Μαμαγκάκη θα αποπνέει επαναστατική αύρα για πάντα, όπως η μελοποίηση του Χατζηδάκη θα χαρακτηρίζεται λυρική. Η λύση όμως κάθε φορά θα είναι η αντιμετώπιση του παρόντος και όχι η νοσταλγία του παρελθόντος.

Εγγραφή στο newsletter του PoliticalDoubts.

YOUR OPINION

Το ΚΑΣ αποφάσισε να μην διατεθεί το μνημείο του Παρθενώνα για εκδήλωση οίκου μόδας:

Συμφωνώ. Η προστασία των μνημείων θα πρέπει να είναι απόλυτη
70.2%
Μάλλον διαφωνώ. Θα μπορούσαν να τεθούν αυστηρότεροι όροι.
8.7%
Διαφωνώ με την απόφαση. Δεν μπορεί να χάνονται ευκαιρίες προβολής της χώρας
14.9%
Συμφωνώ να μην διατεθεί ο Παρθενώνας. Δεν θα είχα αντίρρηση αν επρόκειτο για άλλον αρχαιολογικό χώρο
6.1%
Η ψηφοφορία για αυτό το δημοψήφισμα έχει λήξει

ΣΧΟΛΙΑΣΤΕ


Κωδικός ασφαλείας
Ανανέωση