Στοχασμοί 31/05/2015

Η επικαιρότητα του Πλάτωνα

Είναι ένα έργο που μας εισάγει κατανοητά αλλά και σε υψηλό επίπεδο σε παραδόσεις του αρχαίου ελληνικού στοχασμού που διατηρούν μια ανεξίτηλη αξία.

Η φιλοσοφία του Πλάτωνα έχει προκαλέσει πλήθος διαμάχες. Ιδιαίτερα στους πρόσφατους χρόνους ο Πλάτων έχει κατηγορηθεί ως ο αρχετυπικός στοχαστής του ολοκληρωτισμού. Η ιδανική πολιτεία που περιγράφει στην Πολιτεία του, ίσως το πιο διάσημο και σημαντικό έργο του, έχει παρουσιαστεί ως μια ακραία εκδοχή της ανελευθερίας, το πρότυπο μιας φαύλης, καταπιεστικής και εξαιρετικά ανισοτικής κοινωνίας.

Μια πρόσφατα εκδομένη μελέτη της Πολιτείας, Πλάτωνος Πολιτεία. Μια Εισαγωγή1, υπογραφόμενη από τον Βρετανό προοδευτικό φιλόσοφο Σον Σέγιερς, καθηγητή φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο του Κεντ και συγγραφέα σειράς εργασιών για τον Χέγκελ, τον Μαρξ και τη διαλεκτική, επιχειρεί μια διαφορετική ανάγνωση. Χωρίς να αρνείται το συντηρητισμό του Πλάτωνα, ο Σέγιερς ανιχνεύει κυρίως τα προοδευτικά και έγκυρα στοιχεία της σκέψης του, τα οποία θεμελιώνουν τη διαρκή του επιρροή.

Σε τι όμως συνίσταται η επικαιρότητα του Πλάτωνα; Ποιο είναι το θεμέλιό της, που τον έχει κάνει συχνά στόχο των συντηρητικών απολογητών της «ελεύθερης αγοράς», όπως ο Πόπερ, που επιχειρούν να τον συνδέσουν με το φασισμό και, ταυτόχρονα, τον κομμουνισμό, ως τα υποτιθέμενα σύγχρονα απότοκα της καταπιεστικής του ενόρασης;

Στον πρόλογό του στην ελληνική έκδοση ο καθηγητής Σέγιερς απαντά με σαφήνεια σε αυτό το ερώτημα. Πρόκειται κυρίως για το γεγονός ότι ο Πλάτων αντιλήφθηκε με οξυδέρκεια τις αντιφάσεις που γεννούσαν οι μόλις εμφανιζόμενες στην εποχή του εμπορικές δυνάμεις και τις ανέλυσε σε βάθος. Όπως το θέτει ο Σέγιερς:

«Οι δυνάμεις του εμπορίου και της αγοράς που κυριαρχούν στη σύγχρονη κοινωνία είχαν μόλις αρχίσει να αναπτύσσονται στην εποχή του Πλάτωνα. Ωστόσο, ο ίδιος ήταν εξαιρετικά ευαίσθητος σε αυτές και είχε επίγνωση των κινδύνων που εγκυμονούν. Με αυστηρότητα και σαφήνεια, που σπάνια έχουν βρει έκτοτε το ισοδύναμό τους, παρέχει μια ανάλυση των ηθικών και κοινωνικών επιπτώσεων αυτών των εξελίξεων και παρουσιάζει ένα εναλλακτικό όραμα για το πώς θα μπορούσε να είναι η κοινωνία. Αυτά τα θέματα στην κοινωνική φιλοσοφία του Πλάτωνα είναι περισσότερο επίκαιρα από ποτέ σήμερα στις δυτικές χώρες που ταλαιπωρούνται από την κρίση και την ύφεση. Αυτό αληθεύει ιδιαίτερα για την Ελλάδα όπου αυτά τα δεινά έχουν γίνει αισθητά με πολύ οξύ τρόπο» (σελ. 7).

Η ουτοπία του Πλάτωνα, αναπτυγμένη στην Πολιτεία ως μια συντηρητική κριτική της Αρχαίας Αθήνας, έχει έτσι, παρ’ όλα αυτά, ορισμένες πολύτιμες κριτικές και ριζοσπαστικές όψεις. Αναλύοντας διεξοδικά το έργο, ο Σέγιερς αναδεικνύει τις όψεις αυτές.

Ένα πρώτο σημείο εδώ αφορά τη συνάφεια των ιδεών του Πλάτωνα με τη σύγχρονη πολιτική θεωρία. Στην πολεμική του στους σοφιστές, ο Πλάτων εισάγει τη θεωρία του κοινωνικού συμβολαίου αλλά και την έννοια της ηγεμονίας. Κριτικάροντάς την άποψή τους ότι η κοινωνική ηθική αποτελεί προϊόν ενός καταναγκαστικού συμβιβασμού αντίθετων εγωιστικών συμφερόντων, ο Πλάτων αντιτείνει ότι η κοινωνική σταθερότητα δεν μπορεί παρά να βασίζεται σε κάποιο είδος συγκατάθεσης ανάμεσα στις διάφορες κοινωνικές τάξεις, γιατί αλλιώς η ανθρώπινη κοινωνία δεν θα διαρκούσε πολύ.

Η θεωρία του Πλάτωνα για την τριμερή φύση του εγώ, το οποίο χωρίζει σε ένα λογικό, ένα συναισθηματικό και ένα επιθυμητικό μέρος, και ο ορισμός του της δικαιοσύνης ως ψυχικής αρμονίας είναι μια από τις πιο καινοτόμες πλευρές της σκέψης του. Αυτές οι ιδέες προκαταλαμβάνουν αντίστοιχα θέματα του Φρόιντ και της σύγχρονης ψυχολογίας. Από την άλλη μεριά, οι ριζοσπαστικές του αντιλήψεις για την ισότητα των γυναικών και την ίση πρόσβασή τους σε όλα τα επαγγέλματα και τα αξιώματα ηχούν εξαιρετικά σύγχρονες, θέτοντας ζητήματα που ανέδειξε μετά από πάροδο χιλιετιών το σοσιαλιστικό και φεμινιστικό κίνημα.

Με τη διάκριση ανάμεσα στη δοξασία και την επιστήμη και τη θεωρία του των μορφών (ιδεών) ο Πλάτων εισάγει τη θεωρία της γνώσης. Παρά τον ιδεαλισμό του και τη δυσπιστία απέναντι στις αισθήσεις, πετυχαίνει έτσι σημαντικά αποτελέσματα στη συστηματοποίηση της γνώσης της εποχής του και την πρώτη διατύπωση της διαλεκτικής, δίνοντας ένα περίγραμμα των μετέπειτα επεξεργασιών του Χέγκελ και του Μαρξ. Η επιβλητική παραβολή του της Σπηλιάς μεταδίδει τις αξίες της εκπαίδευσης, της κριτικής σκέψης και του διαφωτισμού.

Όπως δείχνει ο καθηγητής Σέγιερς, στον αναγνώστη της Πολιτείας γίνεται σε κάθε βήμα αισθητή η βαθιά αντίφαση που χαρακτηρίζει τη σκέψη του Πλάτωνα. Είναι η αντίφαση ανάμεσα στο συλλογικό ουτοπικό όραμά του μιας κοινοκτημονικής κοινωνίας όπου κάθε άτομο θα πραγματώνεται μέσα στην κοινότητα, και την επιμονή του σε μια ιεραρχική κοινωνική δομή, άκαμπτα χωρισμένη σε ανώτερες και κατώτερες τάξεις, όπου κάθε τάξη εκπληρώνει έναν αυστηρά καθορισμένο ρόλο. Αυτό εξηγεί την από μέρους του καταδίκη των επιθυμιών σε όφελος μια ασκητικής ηθικής.

Η παραπάνω αντίφαση, ωστόσο, ήταν αναπόφευκτη στην εποχή του Πλάτωνα, αντανακλώντας τις συνθήκες της δουλοκτητικής κοινωνίας, όπου μια μικρή μειοψηφία μόνο μπορούσε να απελευθερωθεί από τις πιεστικές ανθρώπινες ανάγκες. Το ότι δεν αρκεί για να συνδεθεί ο Πλάτων με το φασισμό καταδεικνύεται από την οξεία κριτική του στην τυραννία, την οποία θεωρούσε τη χειρότερη μορφή καθεστώτος. Ο περιορισμός του μπορούσε να αρθεί μόνο από τη σοσιαλιστική σκέψη και το μαρξιστικό κομμουνισμό, που εκφράζει τις προοδευτικές δυνατότητες της εποχής μας.

Ακόμη και αν περιστασιακά ο Σέγιερς τείνει να δικαιολογεί κάποιες μη υπερασπίσιμες πλευρές του Πλάτωνα, η μελέτη του αξίζει να διαβαστεί με προσοχή και ενδιαφέρον. Είναι ένα έργο που μας εισάγει κατανοητά αλλά και σε υψηλό επίπεδο σε παραδόσεις του αρχαίου ελληνικού στοχασμού που διατηρούν μια ανεξίτηλη αξία.

 Σημειώσεις

  1. Σον Σέγιερς, Πλάτωνος Πολιτεία. Μια Εισαγωγή, εκδ. Τόπος, Αθήνα 2015, σελ. 205, 14 €. Πληροφορίες, εκδ. Τόπος, Πλαπούτα 2 και Καλλιδρομίου, 210 8222835, Αυτή η διεύθυνση ηλεκτρονικού ταχυδρομείου προστατεύεται από τους αυτοματισμούς αποστολέων ανεπιθύμητων μηνυμάτων. Χρειάζεται να ενεργοποιήσετε τη JavaScript για να μπορέσετε να τη δείτε..

 

*Ο Χρήστος Κεφαλής είναι μέλος της ΣΕ της Μαρξιστικής Σκέψης. Το παρόν κείμενο δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα Πριν, 24/5/2015.

Περισσότερα:
Εγγραφή στο newsletter του PoliticalDoubts.

YOUR OPINION

Το ΚΑΣ αποφάσισε να μην διατεθεί το μνημείο του Παρθενώνα για εκδήλωση οίκου μόδας:

Συμφωνώ. Η προστασία των μνημείων θα πρέπει να είναι απόλυτη
70.2%
Μάλλον διαφωνώ. Θα μπορούσαν να τεθούν αυστηρότεροι όροι.
8.7%
Διαφωνώ με την απόφαση. Δεν μπορεί να χάνονται ευκαιρίες προβολής της χώρας
14.9%
Συμφωνώ να μην διατεθεί ο Παρθενώνας. Δεν θα είχα αντίρρηση αν επρόκειτο για άλλον αρχαιολογικό χώρο
6.1%
Η ψηφοφορία για αυτό το δημοψήφισμα έχει λήξει

Σχόλια   

+3 #1 Γιαγκος Γεωργιος 01-06-2015 00:23
Δεν ξερω γιατι ολοι ξεχνανε τον δευτερο τιτλο της "Πολιτειας" που ειναι "Περι δικαιου".
Η πολιτεια του Πλατωνα φτιαχνεται μονο με σκοπο να καταδειξει την φυση της δικαιοσυνης και οχι σαν προταση πολιτευματος.
Στους "Νομους" οπου ο Πλατωνας κανει την προταση του για πολιτευμα, αναφερει για την ¨Πολιτεια¨

ΤΟΥΤ ΟΥΝ ΕΙΤΕ ΠΟΥ ΝΥΝ ΕΣΤΙΝ ΕΙΤ ΕΣΤΑΙ ΠΟΤΕ- ΚΟΙΝΑΣ ΜΕΝ ΓΥΝΑΙΚΑΣ, ΚΟΙΝΟΥΣ ΔΕ ΕΙΝΑΙ ΠΑΙΔΑΣ, ΚΟΙΝΑ ΔΕ ΧΡΗΜΑΤΑ ΣΥΜΠΑΝΤΑ- ΚΑΙ ΠΑΣΗ ΜΗΧΑΝΗ ΤΟ ΛΕΓΟΜΕΝΟΝ ΙΔΙΟΝ ΠΑΝΤΑΧΟΘΕΝ ΕΚ ΤΟΥ ΒΙΟΥ ΑΠΑΝ ΕΞΗΡΗΤΑΙ....... Η ΜΕΝ ΔΗ ΤΟΙΑΥΤΗ ΠΟΛΙΣ, ΕΙΤΕ ΠΟΥ ΘΕΟΙ Η ΠΑΙΔΕΣ ΘΕΩΝ ΑΥΤΗΝ ΟΙΚΟΥΣΙ 739Γ
Αυτό λοιπόν αν υπάρχει η υπήρξε κάπου- κοινές μεν οι γυναίκες, κοινά δε τα παιδιά να είναι, κοινές και οι περιουσίες- και με κάθε τρόπο το λεγόμενο ιδιωτικό από όλη την ζωή να εξαφανιστεί.... . την τέτοια πόλη, είτε Θεοί είτε παιδιά Θεών την κατοικούν

Στην ιδια την "Πολιτεια" καταλαβαινοντας απολυτως την δυσκολια του να υπαρξει ενα τετοιο πολιτευμα λεει οτι σε τοσες κοινωνιες και σε τοσα χρονια μπορει καπου να υπαρχει, να υπηρξε η να υπαρξει κατι τετοιο.
Η "Πολιτεια" λοιπον φτιαχτηκε μονο για να παραλληλισθει το επιθυμητικο, το θυμοειδες (συναισθηματικο ) και το λογικο με τον λαο τους φυλακες (στρατο) και τους αρχοντες και να καταδειχθει οτι μια πολη και ενας ανθρωπος εχουν δικαιοσυνη οταν τα δυο μερη υποτασσονται στο τριτο και κανοντας το καθε μερος την δουλεια για την οποια ειναι φτιαγμενο.
Ετσι χρειαζεται ενας τροπος-πολιτευμ α, οι αρχοντες να ειναι τελειοι, οι φυλακες να ειναι σαν σκυλοι, καλοι με τους δικους τους και φοβεροι για τους εχθρους και ο λαος να ασχοληται με την διατροφη ολων.
Εφ οσον η πολη ειναι τελεια, ασχετως αν μπορει η δεν μπορει να υπαρξει αυτο το πολιτευμα, εχει ολες τις αρετες. Σοφρωσυνη απο τους αρχοντες της και ανδρεια απο τους φυλακες. Θα εχει ομως οπωσδηποτε και δικαιοσυνη η οποια ανιχνευεται τελικα στο οτι κανει ο καθενας σωστα την δουλεια του.
Αν θελει λοιπον καποιος να βγαλει συμπερασματα για τις πολιτικες αποψεις του Πλατωνα πρεπει να διαβασει τους "Νομους" .
Εκει οχι μονο εκλεγονται ΟΛΟΙ οι αρχοντες μικροι και μεγαλοι απο τον λαο, αλλα για περισσοτερη δημοκρατια ορισμενοι επιλεγονται με κληρωση, ενω τα δικαστηρια και ειδικα αυτα που δικαζουν δημοσιες υποθεσεις τα αφηνει αμεσα στα χερια των πολιτων, λεγοντας οτι θα το εφεραν βαρεως αν δεν μπορουσαν να δικαζουν οι ιδιοι οποιον αδικει την πολη.
Οποιος λοιπον αποκαλει τον Πλατωνα φασιστα, προφανως δεν τον εχει διαβασει η δεν καταλαβε τιποτα.
Η κοινωνια που προτεινει ο Πλατωνας ειναι οπως και ολες του καιρου τους (ελλειψει μηχανων) δουλοκτητικη, αλλα αυτο που σπανια παρατηρουν οι μελετητες του ειναι οτι οι πολιτες δεν κανουν καμια εργασια. Ασχολουνται αποκλειστικα με την διοικηση και την προστασια της χωρας τους.
Τα περισσοτερα μαλιστα απο τα μετρα που προτεινονται κατατεινουν στο να λυσουν αυτο το προβλημα γιατι ο Πλατωνας ηξερε τα κακα της αργιας

ΑΛΛ ΕΝ ΤΡΟΠΩ ΒΟΣΚΗΜΑΤΟΣ ΕΚΑΣΤΟΝ ΠΙΑΙΝΟΜΕΝΟΝ ΑΥΤΩΝ ΔΕΙ ΖΗΝ; ΟΥΚΟΥΝ ΤΟ ΓΕ ΔΙΚΑΙΟΝ ΦΑΜΕΝ ΟΥΔΕ ΚΑΛΟΝ, ΟΥΔ ΟΙΟΝ ΤΕ ΤΟΝ ΖΩΝΤΑ ΟΥΤΩΣ ΑΤΥΧΗΣΑΙ ΤΟΥ ΠΡΟΣΗΚΟΝΤΟΣ, ΠΡΟΣΗΚΕΙ ΔΕ ΑΡΓΩ ΚΑΙ ΡΑΘΥΜΩΣ ΚΑΤΑΠΕΠΙΑΣΜΕΝΩ ΖΩΩ ΣΧΕΔΟΝ ΥΠ ΑΛΛΟΥ ΔΙΑΡΠΑΣΘΗΝΑΙ ΖΩΟΥ ΤΩΝ ΣΦΟΔΡΑ ΤΕΤΡΥΧΩΜΕΝΩΝ ΜΕΤΑ ΑΝΔΡΕΙΑΣ ΤΕ ΑΜΑ ΚΑΙ ΤΩΝ ΠΟΝΩΝ.807Β.
.Αλλά με τρόπο βοσκήματος πρέπει να ζει ο καθένας παχαίνοντας; Ούτε δίκαιο λέμε ότι είναι αυτό ούτε καλό, ούτε υπάρχει περίπτωση αυτός που ζει έτσι να ξεφύγει του προσήκοντος. Προσήκει δε στο ζώο που έχει παραπαχύνει από την οκνηρία και απάθεια να κατασπαραχτεί από άλλο από εκείνα που οι κόποι και η δυστυχία τα έχουν κάνει άφοβα.

Οποιος θελει να διδαχτει κατι απο τον Πλατωνα ας ξεκινησει απο αυτο.
Παράθεση

ΣΧΟΛΙΑΣΤΕ


Κωδικός ασφαλείας
Ανανέωση