Στοχασμοί 04/12/2014

Σοσιαλισμός (ορισμοί, βασικές έννοιες)

Τα ίδια τα σοσιαλιστικά κόμματα, ακόμα και κομμουνιστικά ανελεύθερα καθεστώτα όπως αυτό της σημερινής «Λαϊκής Δημοκρατίας της Κίνας» έχουν βάλει πολύ «νερό στο κρασί τους», σε ό,τι αϕορά την αυστηρή κατάργηση της ατομικής ιδιοκτησίας στα «μέσα παραγωγής».
Σοσιαλισμός είναι ένα κοινωνικό και οικονομικό σύστημα, στο οποίο τα Μέσα Παραγωγής αποτελούν κοινωνική (και όχι ατομική) ιδιοκτησία. Παρεπόμενο αυτού του χαρακτηριστικού αποτελεί η «συνεργατική» διεύθυνση της οικονομίας, είτε από ευρύτερες κοινότητες, είτε από το ίδιο το κράτος με «κεντρικό προγραμματισμό».
 
Ένα άλλο χαρακτηριστικό του σοσιαλισμού υπό την αυστηρή του έννοια είναι η παραγωγή για χρήση (από τους πολίτες), σε αντιπαράθεση με την παραγωγή για κέρδος, χαρακτηριστική του καπιταλιστικού συστήματος.
 
Ο όρος «σοσιαλισμός» αποδίδεται στο Γάλλο στοχαστή Claude Henri (de Rouvroy, comte) de Saint-Simon (1760-1825, αριστερή εικόνα), ο οποίος είχε ιδιαίτερη επίδραση στη σκέψη της εποχής του. Κύρια σημεία της προσέγγισής του υπήρξαν.
 
1)   Η κατεύθυνση της οικονομίας από τους τεχνοκράτες και τους επιστήμονες, για την παραγωγή «χρησίμων πραγμάτων»
 
2)   Η αξιοκρατία, σε αντίθεση με τη δύναμη που προέρχεται από την οικονομική ή και την πολιτική ισχύ.
 
Ένας άλλος θεμελιωτής του σοσιαλισμού υπήρξε ο Ουαλός Robert Owen (1771-1858), o οποίος υπήρξε επιτυχημένος επιχειρηματίας και ταυτόχρονα ϕιλάνθρωπος, βοηθώντας τους εργαζομένους στην επιχείρησή του να μορϕωθούν και να ζουν καλύτερα. Ως αποτέλεσμα πέτυχε καλύτερη παραγωγικότητα. Θεωρείται ο πατέρας του «συνεργατικού σοσιαλισμού».
 
Οι πρώτες αυτές προσεγγίσεις του σοσιαλισμού βασίζονταν στην παρατήρηση ότι η ατομική ιδιοκτησία των μέσων παραγωγής και η επακόλουθη συσσώρευση κεϕαλαίου μέσα από το κέρδος, οδηγούσε σε ανισότητα και δυστυχία ένα μεγάλο μέρος του πληθυσμού. Παρεμϕερείς υπήρξαν οι θέσεις άλλων θεωρητικών του σοσιαλισμού όπως οι François-Noël Babeuf, Étienne-Gabriel Morelly, Filippo Buonarroti, Auguste Blanqui Charles Fourier, που  κατατάχθηκαν στους «ουτοπικούς σοσιαλιστές». Επίσης διάϕορες εκδοχές του σοσιαλιμού διατυπώθηκαν από τους Pierre-Joseph Proudhon, Louis Blanc, Charles Hall, Thomas Hodgkin, David Ricardo.
 
Οι Γερμανοί θεμελιωτές του κομμουνισμού Karl Marx (1818-1883, δεξια εικόνα) και Friedrich Engels (1820-1895) υποστήριξαν ότι ο σοσιαλισμός που «θα καταργούσε την εκμετάλλευση του ανθρώπου από άνθρωπο», η οποία συνίσταται στην «υπεραξία» που καρπώνεται ο καπιταλιστής, δεν μπορεί να προκύψει παρά μόνο μέσα από την «πάλη των τάξεων» και την «επαναστατική» ανατροπή του καπιταλισμού. Θα επακολουθούσε η εγκαθίδρυση της «δικτατορίας του προλεταριάτου», ως ενδιάμεσο βήμα προς τον κομμουνισμό (=κοινοκτημοσύνη), ο οποίος αποτελεί το ανώτατο (ή τελικό) στάδιο του σοσιαλισμού. Στον κομμουνισμό  καταργείται και η ατομική ιδιοκτησία και οι άνθρωποι αμείβονται «σύμϕωνα με τις ανάγκες τους».
 
Είναι χαρακτηριστικά αξιοπερίεργο ότι οι ιδέες των Μαρξ και Έγκελς δεν θεωρήθηκαν «ουτοπιστικές» ιστορικά, μολονότι ουδέποτε έγινε κατορθωτό να γίνουν πράξη. «Παραβιάζοντας» την μαρξική άποψη ότι «ο σοσιαλισμός μπορεί να εγκαθιδρυθεί με επανάσταση μόνο σε μία προηγμένη βιομηχανικά κοινωνία», ο Βλαδίμηρος (Ουλιάνωϕ) Λένιν (1870-1924) κατόρθωσε να ανατρέψει το δημοκρατικό αστικό καθεστώς που είχε εγκαθιδρυθεί στη Ρωσία λίγους μήνες πριν και την κυβέρνηση του Αλέξανδρου Κερένσκυ και να καταλάβει την εξουσία το Νοέμβριο του 1917.
 
Μετά από αυτό, η μπολσεβικική (πλειοψηϕούσα) ομάδα του ρωσικού σοσιαλδημοκρατικού κόμματος μετονομάσθηκε σε «κομμουνιστικό κόμμα» της «Ένωσης Σοβιετικών Σοσιαλιστικών Δημοκρατιών». Τα περισσότερα σοσιαλιστικά κόμματα ανά τον κόσμο, που επίσης υιοθετούσαν την επαναστατική μέθοδο αναρρίχησης στην εξουσία μετονομάσθηκαν και αυτά σε κομμουνιστικά.
 
Ωστόσο, πουθενά δεν εγκαθιδρύθηκε «κομμουνισμός» υπό την μαρξική έννοια, και πουθενά δεν υπήρξε «δικτατορία του προλεταριάτου». Στα κράτη, όπου εγκαθιδρύθηκαν παρόμοια καθεστώτα, το «προλεταριάτο» παρέμεινε, όπως ήταν ϕυσικό και αναμενόμενο εκτός εξουσίας και η διακυβέρνηση υπήρξε μια στυγνή μορϕή γραϕειοκρατικού ολοκληρωτισμού με δικτατορία από το κομμουνιστικό κόμμα και τον εκάστοτε ηγέτη του. Εκατομμύρια «αντιϕρονούντες» βρήκαν έως και το θάνατο από τα καθεστώτα των Ιωσήϕ (Τζουγκασβίλι) Στάλιν (που διαδέχθηκε τον Λένιν) (1878-1953) και Μάο Τσετούνγκ (1893-1976), στο βωμό της διατήρησης του σοσιαλισμού και της δικτατορίας των κομμουνιστικών κομμάτων στις χώρες τους.
 
Σχόλιο 
 
Ο σοσιαλισμός, ως θεωρία και ως ιδεολογία πολιτικών ϕορέων είναι αποδεκτός έως ελκυστικός από τις δημοκρατικές κοινωνίες δυτικού τύπου, διότι, σε αντίθεση με τον κομμουνισμό, δεν έχει ταυτισθεί με κατάργηση της ατομικής ελευθερίας, των ατομικών δικαιωμάτων και της δημοκρατίας.
 
Ωστόσο, η ίδια η θεωρία του εμπεριέχει περιορισμό της ατομικής ελευθερίας ως προς το «επιχειρείν», μιας και οιαδήποτε επιχείρηση θα πρέπει να μην είναι ατομική, καθόσον αποτελεί «μέσο παραγωγής». Η ιδιωτική πρωτοβουλία περιορίζεται και μαζί της η δυνατότητα της καινοτομίας, μιας και αυτά θα πρέπει να «εγκρίνονται» από κάποιους συλλογικούς ϕορείς πριν τεθούν σε πράξη. Ήδη αυτό έρχεται σε μια πρώτη αντίθεση με τις απόψεις του Saint Simon περί Αξιοκρατίας και Επιστημοκρατίας.
 
Ακόμη και η αρχή της παραγωγής «χρησίμων πραγμάτων», εμπεριέχει μιαν αντίϕαση. Ποιος μπορεί να καθορίσει τι είναι χρήσιμο και τι είναι άχρηστο πέρα από τον ίδιο τον χρήστη; Και ποιος μπορεί να προδικάσει ότι ένα προϊόν που ϕαίνεται άχρηστο τώρα δεν θα αποδειχθεί χρησιμότατο και ϕορέας προόδου στο μέλλον;
 
Από την άλλη μεριά, ο σοσιαλισμός ϕαίνεται ότι περιορίζει την κοινωνική ανισότητα και την έσχατη πενία, τα οποία αποτελούν επίσης παράγοντες περιορισμού της ίδιας της ελευθερίας. Τι επιλογές έχει ο ϕτωχός, άνεργος και εξαθλιωμένος και πόσο «ελεύθερος» μπορεί να θεωρείται;
 
Πάντως, τα ίδια τα σοσιαλιστικά κόμματα, ακόμα και κομμουνιστικά ανελεύθερα καθεστώτα όπως αυτό της σημερινής «Λαϊκής Δημοκρατίας της Κίνας» έχουν βάλει πολύ «νερό στο κρασί τους», σε ό,τι αϕορά την αυστηρή κατάργηση της ατομικής ιδιοκτησίας στα «μέσα παραγωγής». Έχουν επιλέξει ένα μικτό σύστημα, στο οποίο μόνο ορισμένοι «στρατηγικοί» τομείς της οικονομίας είναι υπό κρατικό έλεγχο, επιτρέποντας σε μικρό ή μεγάλο βαθμό την ιδιωτική επιχειρηματική πρωτοβουλία. 
 
Ένα «μικτό σύστημα», όπως περιγράϕεται παραπάνω, αλλά με πλήρη διατήρηση τόσο των ατομικών και πολιτικών ελευθεριών όσο και τη δυνατότητα εναλλαγής του στην εξουσία από άλλα κοινωνικο-οικονομικά συστήματα, ονομάζεται πλέον «δημοκρατικός σοσιαλισμός» ή σοσιαλδημοκρατία.
Εγγραφή στο newsletter του PoliticalDoubts.

YOUR OPINION

Το ΚΑΣ αποφάσισε να μην διατεθεί το μνημείο του Παρθενώνα για εκδήλωση οίκου μόδας:

Συμφωνώ. Η προστασία των μνημείων θα πρέπει να είναι απόλυτη
70.2%
Μάλλον διαφωνώ. Θα μπορούσαν να τεθούν αυστηρότεροι όροι.
8.7%
Διαφωνώ με την απόφαση. Δεν μπορεί να χάνονται ευκαιρίες προβολής της χώρας
14.9%
Συμφωνώ να μην διατεθεί ο Παρθενώνας. Δεν θα είχα αντίρρηση αν επρόκειτο για άλλον αρχαιολογικό χώρο
6.1%
Η ψηφοφορία για αυτό το δημοψήφισμα έχει λήξει

ΣΧΟΛΙΑΣΤΕ


Κωδικός ασφαλείας
Ανανέωση