Στοχασμοί 17/01/2014

Πνευματική Αναθεώρηση ΄Δ

Οι προοδευτικοί κάθε είδους, είτε είναι αριστεροί, είτε είναι δεξιοί, είτε οτιδήποτε άλλο πιστεύουν πως οδηγούμαστε στη πρόοδο μόνο και μόνο επειδή περνάν τα χρόνια, γι’ αυτό πολλές φορές υπάρχει μια αδικαιολόγητη αισιοδοξία ενώ τα δεδομένα δείχνουν πως τα πράγματα πάνε προς το χειρότερο πιστεύουμε, με μια άλογη θρησκευτική πίστη ότι σε ένα-δύο χρόνια τα πράγματα θα φτιάξουν.
Ζούμε στην εποχή των μεγάλων αλλαγών, της κρίσης, της παρακμής, του εκφυλισμού. Ζούμε στην εποχή της επερχόμενης μεγάλης σύγκρουσης. Απ’ τα προηγούμενα κείμενα αντιληφθήκαμε ότι ο μαρξισμός, ο κομμουνισμός, η αριστερή σκέψη γενικότερα, η οποία συνδυάζει την αθεΐα με την απόλυτη πίστη στις δυνατότητες του ανθρώπου, είναι κληρονόμος του χριστιανισμού και γενικότερα της μονοθεϊστικής σκέψης. Της σκέψης, η οποία κυριάρχησε στην Ευρώπη μετά τον Διαφωτισμό και μπορεί να ορισθεί ως ρασιοναλιστικός ανθρωπισμός. Στον χριστιανισμό, τον κομμουνισμό αλλά και το λιμπεραλισμό επικρατεί η γραμμική αντίληψη της ιστορίας. Αυτή η αντίληψη της ιστορίας οδηγεί το σύγχρονο άνθρωπο και κυρίως τον ιδεολόγο λιμπεραλιστή είτε αυτός ανήκει στη λεγόμενη δεξιά παράταξη είτε στην αριστερή παράταξη, να πιστεύει στην πρόοδο. Η πρόοδος είναι αναμενόμενη, είναι προκαθορισμένη, επειδή το μέλλον ισούται με τη πρόοδο, δεν γυρνάμε πίσω αλλά πηγαίνουμε μπροστά. Για τον κομμουνιστή αυτή η πρόοδος ισούται με την επίτευξη της αταξικής κοινωνίας, για τον λιμπεραλιστή με την επίτευξη της παγκοσμιοποίησης και την απόλυτη ισότητα, δηλαδή την ισοπέδωση διαφορετικών φυλών και πολιτισμών υπό τη κουλτούρα της ελεύθερης αγοράς και του καταναλωτισμού, για τον χριστιανό σημαίνει την αποκάλυψη και τη δευτέρα παρουσία. Για να αντιληφθούμε πως γεννήθηκε αυτή η αντίληψη για την ιστορία πρέπει να καταλάβουμε τι σημαίνει η Βίβλος για τους Χριστιανούς αλλά και η Τορά για τους Ιουδαίους. Για τους Ιουδαίους τα ιερά βιβλία τους είναι η ιστορία του λαού τους, μια ιστορία, η οποία ερμηνεύεται από τους δασκάλους τους, τους Ραβίνους αλλά δεν παύει να είναι μια ιστορία, μια εξιστόρηση γεγονότων, τα οποία έχουν σχέση με την εκλογή του λαού τους από τον Θεό. Οι Ιουδαίοι δεν αλλάζουν, παραμένουν νομάδες, συντηρούν τη πίστη τους, βοηθούν ο ένας τον άλλον. Γι’  αυτούς δεν υπάρχει πρόοδος αλλά η απόλυτη τήρηση στο νόμο. Για τους Χριστιανούς όμως η Βίβλος, τα ιερά τους βιβλία δεν είναι απλά η ιστορία του λαού των Ιουδαίων αλλά κάτι παραπάνω. Είναι το ξεδίπλωμα ενός σχεδίου μέσα στην ιστορία, η ιστορία έχει ένα σκοπό, μια συγκεκριμένη αρχιτεκτονική, υπάρχει μια εσχατολογία ένα τέλος της ιστορίας. Αυτός ακριβώς ο τρόπος σκέψης κυριαρχεί και σήμερα. Οι προοδευτικοί κάθε είδους, είτε είναι αριστεροί, είτε είναι δεξιοί, είτε οτιδήποτε άλλο πιστεύουν πως οδηγούμαστε στη πρόοδο μόνο και μόνο επειδή περνάν τα χρόνια, γι’ αυτό πολλές φορές υπάρχει μια αδικαιολόγητη αισιοδοξία ενώ τα δεδομένα δείχνουν πως τα πράγματα πάνε προς το χειρότερο πιστεύουμε, με μια άλογη θρησκευτική πίστη ότι σε ένα-δύο χρόνια τα πράγματα θα φτιάξουν.
 
Για τον προχριστιανικό άνθρωπο τα πράγματα ήταν διαφορετικά. Γι’ αυτόν υπήρχε το nihil novi sub sole. Εδώ συναντούμε τη κυκλική αντίληψη της ιστορίας. Ο πρωτόγονος άνθρωπος πίστευε στην ιερότητα των πάντων, της φύσης, της ζωής, της ύλης, των φυσικών φαινομένων. Όταν ο ίδιος πολεμούσε ένοιωθε ότι πολεμούσε μέσα του ο Θεός του πολέμου, ο αρχέγονος πολεμιστής. Όταν έκανε έρωτα έδινε υλική υπόσταση στον Θεό του έρωτα. Όταν γινόταν πατέρας έδινε σάρκα και οστά στον Θεό Πατέρα. Ο πρωτόγονος άνθρωπος ζούσε αρμονικά με τη φύση αλλά δεν μπορούσε να αντιληφθεί την ατομικότητα του, βρισκόταν δηλαδή σε αποξένωση με το πρόσωπο του, με την ουσία αυτή, η οποία τον διαχωρίζει από τους άλλους. Αυτός ο άνθρωπος μπορούσε να αντιληφθεί τον εαυτό του μόνο ως μέρος ενός όλου, το οποίο τον ξεπερνούσε. Όλες οι προχριστιανικές αρχαίες κοινωνίες θεωρούσαν τον εαυτό τους ως μέρος ενός όλου, μιας διαδικασίας, μιας συνεχούς επανάληψης.  Ο Αριστοτέλης και οι Στωικοί θεωρούσαν τον χρόνο τελείως κυκλικό επηρεασμένοι προφανώς από την κυκλική επαναφορά των εποχών. Το ίδιο συνέβαινε και στη Ρωμαϊκή κοινωνία. Οι Ρωμαίοι ανέπτυξαν ένα δικό τους πολιτισμό αλλά συνεχώς επιστρέφουν στους Έλληνες, παρόλο που τους υποτιμούν συνάμα του θαυμάζουν γιατί ξέρουν ότι τους χρειάζονται. Ο ρωμαϊκος πολιτισμός δεν υπάρχει χωρίς τον ελληνικό. Γι’  αυτό και σήμερα δεν μπορούμε να μιλάμε πως έχουμε γνώση του αρχαίου κλασσικού κόσμου αν δεν γνωρίζουμε και τους δύο.

Πριν προχωρήσουμε θεωρούμε σημαντικό να αντιληφθούμε πως η ιστορία δεν οδηγεί κατ’ ανάγκη σε μια αιώνια πρόοδο. Δεν υπάρχει κάποια τελεολογία. Κάποιος σκοπός. Η αρχή του νέου ανθρώπου αρχίζει με μια νέα αντίληψη της ιστορίας, γι’  αυτό αν θέλουμε πράγματι να ξεπεράσουμε τη πνευματική κρίση του σήμερα πρέπει να απαγκιστρωθούμε απ’ την ιουδαιο-χριστιανική γραμμική αντίληψη του χρόνου. Πρώτα απ’ όλα δεν υπάρχει κάποιο ιστορικό νόημα. Για εμάς το παρελθόν είναι περισσότερο μια άλλη διάσταση, μια προοπτική, η οποία είναι συνεχώς σχετική ως προς το παρόν. Η προοπτική με την οποία αντιμετωπίζουμε το παρελθόν καθορίζει και το παρόν, η παράδοση μεταμορφώνει το σήμερα, η ερμηνεία της παράδοσης μας οδηγεί στην αλλαγή της προοπτικής και μας βοηθάει να αντιμετωπίσουμε τα προβλήματα του παρόντος. Γι’ αυτό ένα έθνος αν θέλει πραγματικά να προοδεύσει δεν είναι αρκετό να κοιτά συνεχώς το μέλλον, να αντιγράφει τους γύρω του, αλλά πρέπει και να ανανεώνει τη παράδοση του, να κοιτάει πίσω, να επανερμηνεύει τα ιστορικά γεγονότα, τα οποία το οδήγησαν στο σήμερα. Η ιστορία λοιπόν δεν είναι ξερή εξιστόρηση γεγονότων αλλά πάνω απ’ όλα είναι μια επιστήμη, η οποία μας βοηθάει να γνωρίζουμε το μέλλον επειδή έχουμε ήδη αναλύσει όσο μπορούμε το παρελθόν.

Γι’  αυτό βλέποντας το τι ήταν ο άνθρωπος στη προχριστιανική, στη χριστιανική αλλά και στη μεταχριστιανική-νεωτερική εποχή θα καθορίσουμε τον άνθρωπο στην νέα εποχή, η οποία έρχεται και ξεπερνάει τον νεωτερισμό καθορίζοντας όμως μια νέα σχέση του ανθρώπου με τη φύση του κόσμου και τους συνανθρώπους του. Ο άνθρωπος δεν είναι λοιπόν μια έκφανση του Θείου, το μέρος ενός όλου. Δεν είναι όμως ούτε μια ατομικότητα υποταγμένη στη θέληση του Θεού, η οποία χωρίς τον Θεό θα οδηγηθεί στην ανυπαρξία. Δεν είναι ούτε εκείνο το απολύτως έλλογο ον, το οποίο ανεξάρτητα από τη φύση, τον κόσμο και το Θεό μπορεί να παίρνει λογικές αποφάσεις και να κινείται σταθερά προς τη πρόοδο. Ο άνθρωπος δεν είναι άτομο αλλά σχέδιο. Ο άνθρωπος συνδυάζει το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον στο άμεσο παρόν, μπορεί να ταξιδέψει στο παρελθόν αλλά και στο μέλλον, μπορεί να μεταμορφώσει το παρελθόν. Δεν είναι τυχαίο που πολλά βιβλία επιστημονικής φαντασίας μεταμορφωθήκανε σε πραγματική επιστήμη, πως πολλές νουβέλες στηριγμένες στην ιστορία δεν είναι παρά ερμηνείες της ιστορίας, πως μυθιστορήματα, τα οποία έχουν σχέση με τη σημερινή εποχή αγγίζουν και πολλές φορές φανερώνουν τα προβλήματα που αντιμετωπίζουμε σήμερα. Γι’  αυτό ο άνθρωπος είναι κάτι παραπάνω από μια ρασιοναλιστική μηχανή, για να αναπτυχθούμε, για να φτάσουμε σε κάτι δεν αρκεί η επιστήμη, αλλά είναι απαραίτητο και το όραμα, το όνειρο και το όραμα προηγείται πάντοτε της επιστήμης.

Ο Χαίλντερλιν γράφει ότι δεν υπάρχει κάποιου είδους εκμηδένιση, γι’ αυτό η νεότητα του κόσμου πρέπει να αναγεννηθεί από τη δική μας φθορά. Δεν γυρνάμε απλά στο παρελθόν για να το περιγράψουμε, ούτε για να το αναπαραστήσουμε, γυρνάμε στο παρελθόν για να συνδεθούμε μαζί του, για να μάθουμε, για να ξέρουμε να ξαναρχίσουμε στο τώρα. Δεν μπορούμε να αρνηθούμε το παρελθόν, μπορούμε μόνο να μάθουμε από αυτό για να ξαναρχίσουμε τώρα. Η Αναγέννηση, η οποία ξεκίνησε τον 14ο αιώνα ήταν ακριβώς αυτή η ανανέωση του παρελθόντος, η συγχώνευσή του στο σήμερα. Η Αναγέννηση δεν ήταν απλά μια επιστροφή στο ρωμαϊκό και ελληνικό παρελθόν αλλά μια ανανέωση, η αρχή μιας νέας εποχής, ενός νέου οράματος για τον κόσμο. Για να φτάσουμε στην Αναγέννηση όμως έπρεπε να περάσουμε απ’ το Μεσαίωνα, μια καθοριστική εποχή, την οποία θα εξετάσουμε στο επόμενο κείμενο συνεχίζοντας την ιστορικοπνευματική μας αναδρομή.
Εγγραφή στο newsletter του PoliticalDoubts.

YOUR OPINION

Το ΚΑΣ αποφάσισε να μην διατεθεί το μνημείο του Παρθενώνα για εκδήλωση οίκου μόδας:

Συμφωνώ. Η προστασία των μνημείων θα πρέπει να είναι απόλυτη
70.2%
Μάλλον διαφωνώ. Θα μπορούσαν να τεθούν αυστηρότεροι όροι.
8.7%
Διαφωνώ με την απόφαση. Δεν μπορεί να χάνονται ευκαιρίες προβολής της χώρας
14.9%
Συμφωνώ να μην διατεθεί ο Παρθενώνας. Δεν θα είχα αντίρρηση αν επρόκειτο για άλλον αρχαιολογικό χώρο
6.1%
Η ψηφοφορία για αυτό το δημοψήφισμα έχει λήξει

ΣΧΟΛΙΑΣΤΕ


Κωδικός ασφαλείας
Ανανέωση