Στοχασμοί 30/06/2016

Η τέχνη στην ΕΣΣΔ και οι διωγμοί της επί Στάλιν

Η ιστορία απέδειξε, ωστόσο, ότι η εκπλήρωση αυτών των δυνατοτήτων ήταν ασύμβατη με τις καταπιεστικές πρακτικές του σταλινισμού.

Ο Γκεόργκ Λούκατς, ο μεγάλος Ούγγρος μαρξιστής κριτικός της λογοτεχνίας και φιλόσοφος, έλεγε ότι η τέχνη, η πραγματικά μεγάλη τέχνη, αποτελεί τη συλλογική μνήμη της ανθρωπότητας. Διασώζει αυτό που είναι ουσιαστικό σε κάθε εποχή, τον αγώνα για μια καλύτερη ζωή. Έτσι μας παρακινεί, μας εξυψώνει και μας κάνει να σκεφτούμε τη δική μας κατάσταση.

Το να μιλήσουμε, λοιπόν, για τις σταλινικές διώξεις της τέχνης στην ΕΣΣΔ θα μας κάνει να μελαγχολήσουμε. Σίγουρα δεν είναι ωραίο ούτε ευχάριστο να ακούει κανείς για τις διώξεις των καλλιτεχνών και την κατάπνιξη των δημιουργικών προσπαθειών τους. Θα προσπαθήσω να κάνω την εισήγηση πιο ενδιαφέρουσα, παρουσιάζοντας επίσης τι θετικό έδωσε η τέχνη στην ΕΣΣΔ. Αυτό θα επιτρέψει να καταλάβουμε καλύτερα το περιεχόμενο και τα αίτια των σταλινικών διώξεων εναντίον της.

Η τέχνη στην ΕΣΣΔ ως τη δεκαετία του 1930

Η Οκτωβριανή Επανάσταση ήταν ένας τεράστιος ιστορικός μετασχηματισμός, που δεν άφησε ανεπηρέαστο κανένα τομέα της ζωής. Η τέχνη και ο πολιτισμός δεν αποτέλεσαν εξαίρεση, γνωρίζοντας μεγάλες ανακατατάξεις.

Στα πρώτα χρόνια της επανάστασης, βασικά στην περίοδο του εμφυλίου, που κλείνει οριστικά το 1921, δεν έχουμε κάποια μεγάλα καλλιτεχνικά έργα. Αυτό δεν αποτελεί επιχείρημα εναντίον της Οκτωβριανής Επανάστασης, είναι κάτι που έχει παρατηρηθεί λίγο πολύ σε όλες τις επαναστάσεις. Η βία και η αναστάτωση που επικρατούν στη διάρκειά τους δεν είναι γενικά ευνοϊκές στην καλλιτεχνική δημιουργία. Όπως λέει ένα ρητό, «Όταν τα όπλα ηχούν, οι μούσες σιωπούν».

Επιπρόσθετα, η δημιουργία μιας επαναστατικής τέχνης προϋποθέτει την αφομοίωση του έργου της επανάστασης, η οποία γίνεται στις δεκαετίες που ακολουθούν. Η Γαλλική Επανάσταση του 1789 αναπαραστάθηκε καλλιτεχνικά με πληρότητα στο έργο του Μπαλζάκ, του Σταντάλ και του Ουγκώ πολλές δεκαετίες αργότερα.

Ωστόσο, στα χρόνια του Οκτώβρη σημειώνονται σημαντικές εξελίξεις που θα βάλουν τη βάση για την ανάπτυξη της σοβιετικής τέχνης στις επόμενες δεκαετίες. Τότε ξεκινά η μορφωτική επανάσταση και η πολιτιστική αφύπνιση των μαζών. Στη διάρκεια του εμφυλίου εκατομμύρια άνθρωποι μαθαίνουν γραφή και ανάγνωση, σε ειδικά τμήματα του Κόκκινου Στρατού και σε κέντρα αλφαβητισμού που δημιουργούνται σε πόλεις και χωριά.

Οι εχθροί των Μπολσεβίκων τους κατηγορούν ότι καταστρέφουν τα έργα τέχνης και διαδίδονται στην Ευρώπη ιστορίες για πυρπολήσεις και λεηλασίες μουσείων. Ωστόσο, οι Μπολσεβίκοι κάνουν ό,τι μπορούν για να διασώσουν τους καλλιτεχνικούς θησαυρούς του Ερμιτάζ και άλλων ρωσικών μουσείων. Κατά τον εμφύλιο δεν καταστρέφεται σχεδόν κανένα σημαντικό έργο τέχνης. Για πρώτη φορά τα μουσεία ανοίγουν στο ευρύ κοινό, τους απλούς εργαζόμενους, που ως τότε ήταν μακριά από την τέχνη. Παρατηρητές της επανάστασης όπως η Κλερ Σέρινταν αναφέρονται στις μεγάλες μάζες κόσμου που συρρέουν σε αυτά.

Έτσι, για πρώτη φορά η τέχνη έρχεται κοντά στο λαό. Αυτό αφορά επίσης το θέατρο και τα άλλα είδη τέχνης. Στη διάρκεια του εμφυλίου εκπαιδευτικά τρένα γυρίζουν τη χώρα, δίνοντας παραστάσεις στην ύπαιθρο, μεταφέροντας φιλολογία, οργανώνοντας σεμινάρια για τους αμόρφωτους αγρότες. Αναπτύσσεται επίσης ιδιαίτερα η τέχνη της αφίσας, που ενώ λειτουργεί σαν μέσο προπαγάνδας, έχει παρ’ όλα αυτά και μια καλλιτεχνική διάσταση. Οργανώνονται βιβλιοθήκες σε πόλεις και χωριά, που, αν και μικρές, παρέχουν μια πρόσβαση στη γνώση και τον πολιτισμό σε όλους.

Ως αποτέλεσμα αρχίζει να αλλάζει η μορφή της τέχνης και διεξάγονται ενδιαφέρουσες συζητήσεις για τις παραπέρα προοπτικές της. Στο θέατρο, για παράδειγμα, δεν έχουμε στα χρόνια αυτά σημαντικά νέα έργα και εξακολουθεί να ανεβάζεται το κλασικό ρεπερτόριο. Ωστόσο, με την αλλαγή του κοινού από αριστοκρατικό σε λαϊκό, αλλάζει ο τρόπος της σκηνικής παρουσίασης των έργων, ώστε να γίνουν προσιτά στο νέο κοινό. Σημαντικές μορφές, όπως ο Κονσταντίν Στανισλάβσκι και ο Βσέβολοντ Μέγιερχολντ –ο τελευταίος θα χαθεί αργότερα στις σταλινικές εκκαθαρίσεις– προωθούν αυτές τις αλλαγές. Εργατικοί θίασοι δίνουν παραστάσεις σε δρόμους, πλατείες, κ.ά.

Ταυτόχρονα, ήδη από τα χρόνια του εμφυλίου, έχουμε κάποια εμβρυακά σημάδια των δυνατοτήτων και των νέων θεμάτων που ανοίγει η επανάσταση στην τέχνη. Στη ζωγραφική, καλλιτέχνες όπως ο Μάλεβιτς παίρνουν μια ώθηση από την επανάσταση για να επεξεργαστούν νέες, πιο αφηρημένες μορφές έκφρασης. Νέες τεχνικές, όπως η ζωγραφική παραθύρων, δοκιμάζονται από τον Μαγιακόβσκι, ενώ δημιουργούνται κατασκευές όπως η διάσημη σπειροειδής μακέτα του Τάτλιν, «Μνημείο στην Τρίτη Διεθνή» (1919), που δείχνουν το δυναμισμό της επανάστασης.

Στη ζωγραφική έχουμε και κάποια ενδιαφέροντα έργα συμβατικής τεχνοτροπίας. Ένα που προκαλεί αίσθηση είναι ο «Νέος Πλανήτης» του Κονσταντίν Γιουόν (1921). Παρουσιάζει την επανάσταση σαν ένα κοσμικό κατακλυσμό. Ένας νέος ήλιος καίει τη γη, και οι άνθρωποι προσπαθούν να προσαρμοστούν, άλλοι στρέφονται προς το φως του, άλλοι τυφλώνονται και άλλοι καταρρέουν.  

Οι απεικονίσεις του Λένιν και των άλλων ηγετών του Οκτώβρη σε πίνακες στην περίοδο αυτή διακρίνονται για την απλότητα και το ρεαλισμό τους. Ένα έργο του Νικολάι Φετσίν (1918) απεικονίζει τον Λένιν σε ένα λιτό περιβάλλον με ένα βιβλίο, τονίζοντας τη θεωρητική πλευρά του ως μαρξιστή. Τέτοιου είδους έργα συνεχίζουν να δημιουργούνται ως το 1930. Ένας πίνακας του Αλεξάντερ Λάμπας, «Ο Λένιν στην Πετρούπολη» (1930), με τον Λένιν να εκφωνεί λόγο ανεβασμένος σε ένα βάθρο, αναδεικνύει το δυναμισμό της επανάστασης, χωρίς να διακρίνονται ξεκάθαρα οι ανθρώπινες μορφές.

Αυτή η ρεαλιστική τεχνοτροπία στη ζωγραφική θα αντικατασταθεί στη δεκαετία του ’30 με ένα νατουραλιστικό τύπο απεικόνισης με αυλικό περιεχόμενο. Ο Λένιν και ο Στάλιν παρουσιάζονται αδιάλειπτα πλάι-πλάι στο κέντρο της σκηνής, εξαφανίζονται οι άλλοι ηγέτες του Οκτώβρη καθώς παραμερίζονται και εξαλείφονται από τον Στάλιν, και οι μάζες απεικονίζονται να παρακολουθούν με ανοικτό το στόμα τους δυο μεγάλους ηγέτες. Η μάζα υποβιβάζεται σε κάτι καθαρά παθητικό, που απλά εκτελεί τις εντολές της ηγεσίας, όπως επιτάσσει η λογική της ανερχόμενης γραφειοκρατίας. Ωστόσο, η Οκτωβριανή Επανάσταση ήταν κάτι πολύ διαφορετικό, αφύπνισε την ατομικότητα της μάζας, κάτι που έκανε, άλλωστε, δυνατή την άνοδο μιας νέας τέχνης στα αμέσως μετά την επανάσταση χρόνια.

Ένα αντιπροσωπευτικό έργο της νέας απολογητικής τεχνοτροπίας της δεκαετίας του 1930 είναι το «Ο Λένιν και ο Στάλιν ακούν τους ήχους των κανονιών του θωρηκτού Αβρόρα» του Σ. Ντούντνικ (περίπου 1930). Ακόμη ο πίνακας του Αλεξέι Βασίλιεφ «Λένιν και Στάλιν», με τον Λένιν να παρακολουθεί έκθαμβος μια ανάλυση του Στάλιν – τυπικό δείγμα της προσπάθειας να αποδοθεί στον Στάλιν ένας ανώτερος ρόλος από του Λένιν. Τέλος, στο «Ο Λένιν κηρύσσει τη σοβιετική εξουσία» του Βλαντιμίρ Σέροβ, ένα έργο του 1954, διακρίνουμε τον Λένιν και από πίσω του τον Στάλιν, τον Σβερντλόφ, ένα πραγματικά αξιόλογο ηγέτη των Μπολσεβίκων που χάθηκε πρόωρα, και τον Τζερζίνσκι. Οι υπόλοιποι επιφανείς ηγέτες των Μπολσεβίκων εκείνης της περιόδου, όπως ο Τρότσκι, ο Μπουχάριν, ο Λουνατσάρσκι, ακόμη οι Κάμενεφ και Ζινόβιεφ, έχουν φυσικά εξαφανιστεί.

Η ουσία των σταλινικών διώξεων της τέχνης θα είναι ακριβώς να παραμερίσουν βαθμιαία τις γνήσια ριζοσπαστικές και κριτικές τάσεις, που συντείνουν σε μια διεύρυνση της ανθρώπινης προσωπικότητας, ανοίγοντας το δρόμο για το αυλικό, απολογητικό είδος τέχνης που αντιπροσωπεύουν στη ζωγραφική αυτοί οι τελευταίοι πίνακες. Ωστόσο, θα μεσολαβήσει μια δεκαετία προτού κυριαρχήσουν αυτές οι τάσεις, και η σοβιετική τέχνη θα δώσει σε όλα τα πεδία αξιόλογα έργα.

Σχεδόν αμέσως μετά το πέρας του εμφυλίου έχουμε στην ΕΣΣΔ την αναζωογόνηση της λογοτεχνίας, που παίρνει τη μορφή του ρεύματος των συνοδοιπόρων. Στην περίοδο αυτή υπάρχουν ορισμένοι λογοτέχνες που ακολουθούν τους Μπολσεβίκους υποστηρίζοντας ενεργά την επανάσταση, όπως ο Γκόρκι, ο Μαγιακόβσκι και ο Μπέντνι. Η πλειοψηφία τους όμως υιοθετεί μια διαφορετική, πιο επιφυλακτική στάση, που τους χαρακτηρίζει ως συνοδοιπόρους. Χαρακτηριστικές περιπτώσεις είναι ο Γιεσένιν, ο Βσέβολοντ Ιβάνοφ, ο Πιλνιάκ, ο Νικίτιν, ο Αλεξέι Τολστόι, κ.ά. Αυτή η στάση των περισσότερων καλλιτεχνών δεν είναι τυχαία – συνδέεται με την υπεροχή του αγροτικού στοιχείου στη Ρωσία, του οποίου τα αισθήματα εκφράζουν: μια διστακτική υποστήριξη της επανάσταση που συνδέεται με έντονα στοιχεία ατομικισμού και μικροαστικής θεώρησης. Είναι όμως ένα γόνιμο ρεύμα, που αντανακλά τις αντιφάσεις της κατάστασης και ακόμη και αν δεν δίνει κάποια κορυφαία έργα και μορφές, δίνει αρκετά αξιόλογα πράγματα. Πολύ σημαντική φυσιογνωμία είναι ο Αλ. Μπλοκ, με το ποίημά του «Οι Δώδεκα», που χάνεται όμως από τις στερήσεις και τις κακουχίες στα χρόνια του εμφυλίου.

Τη λογοτεχνία ακολουθεί ο κινηματογράφος. Από τα μέσα της δεκαετίας τρεις κορυφαίοι σκηνοθέτες, ο Σεργκέι Αϊζενστάιν, ο Βσέβολοντ Πουντόβκιν και ο Λεβ Κουλέσοφ, εγκαινιάζουν ένα ρεύμα που θεμελιώνει το σύγχρονο κινηματογράφο. Ο Αϊζενστάιν εισάγει τις καινοτόμες τεχνικές του μοντάζ, όντας ένας από τους κορυφαίους στην ιστορία θεωρητικούς του κινηματογράφου. Τα βασικά του έργα, η «Απεργία» και ιδιαίτερα το «Θωρηκτό Ποτέμκιν» και ο «Οκτώβρης» παραμένουν κλασικά ως σήμερα, αποτυπώνοντας το πνεύμα της ρωσικής επανάστασης. Αξιόλογα έργα δίνουν και οι άλλοι δυο σκηνοθέτες, αλλά και άλλες μορφές του πρώιμου σοβιετικού κινηματογράφου στη δεκαετία του 1920. Από αυτή την περίοδο, σημαντικά θεωρούνται και τα ντοκιμαντέρ του Τζίγκα Βέρτοφ.

Ωστόσο, ήδη έχει αρχίσει να γίνεται αισθητή η πίεση της σταλινικής ηγεσίας πάνω στην τέχνη. Στον «Οκτώβρη», μια ταινία του 1928, ο Αϊζενστάιν θα εξαναγκαστεί, με παρέμβαση του ίδιου του Στάλιν, να παραχαράξει την ιστορία, βάζοντας τον Τρότσκι, που είχε πρωταγωνιστήσει στην εξέγερση και την κατάληψη της εξουσίας από τα σοβιέτ, να εναντιώνεται στην κατάληψη της εξουσίας και μόνο στο τέλος να ψηφίζει απρόθυμα υπέρ της. Στο Ημερολόγιο του ο Αϊζενστάιν θα σημειώσει την αηδία του για τη βάρβαρη αυτή παρέμβαση.

Συνολικά, ωστόσο, πρέπει να επισημανθεί, η πολιτική των Μπολσεβίκων στα θέματα της τέχνης ως την εδραίωση του Στάλιν στην εξουσία είναι αρκετά ανεκτική και φιλελεύθερη.

Η κεντρική γραμμή του κόμματος είναι η προώθηση της γενικής μόρφωσης και η ανάπτυξη της καλλιτεχνικής παιδείας, σε συνδυασμό με την ιδεολογική, φιλολογική κριτική των διαφόρων καλλιτεχνικών ρευμάτων, χωρίς διοικητικές επεμβάσεις και διώξεις.

Όταν στα χρόνια της επανάστασης παρουσιάζεται το ρεύμα του προλετκούλτ, που βάζει για καθήκον την επινόηση μιας καθαρά σοσιαλιστικής τέχνης, ο Λένιν θα αντιταχθεί, τονίζοντας ότι αυτή η τέχνη δεν μπορεί να προκύψει με διατάγματα, αλλά μόνο να δημιουργηθεί στην πορεία της ίδιας της σοσιαλιστικής οικοδόμησης. Αργότερα, όταν ένας ακραία εχθρικός προς τους Μπολσεβίκους λογοτέχνης, ο Α. Αβέρτσενκο, δημοσιεύει στο εξωτερικό μια συλλογή διηγημάτων, «12 μαχαίρια στην πλάτη της επανάστασης», όπου εμφανίζει τους Μπολσεβίκους ως τους δολοφόνους της επανάστασης, ο Λένιν θα προτείνει να μεταφραστεί το βιβλίο του γιατί, όπως λέει, «είναι γραμμένο με πολύ ταλέντο» και «τα ταλέντα πρέπει να τα ενθαρρύνουμε».

Το 1924 εμφανίζεται το έργο του Τρότσκι «Λογοτεχνία και Επανάσταση». Είναι ένα έργο που όχι μόνο συνοψίζει την εποικοδομητική γραμμή του κόμματος στα θέματα της τέχνης, αλλά αναλύει εκτενώς και τα λογοτεχνικά ρεύματα που έχουν παρουσιαστεί στα πρώτα χρόνια μετά την επανάσταση. Θα κερδίσει την εκτίμηση ακόμη και συντηρητικών κριτικών και λογοτεχνών του εξωτερικού, όπως ο Λίβις και ο Τ. Σ. Έλιοτ.

Τέλος, σε όλη τη δεκαετία του 1920 καταλυτικός στα ζητήματα της τέχνης, της εκπαίδευσης και του πολιτισμού θα είναι ο ρόλος του πρώτου λαϊκού επίτροπου εκπαίδευσης της ΕΣΣΔ Ανατόλι Λουνατσάρσκι. Ο Λουνατσάρσκι, φιλόσοφος και λογοτεχνικός κριτικός, γνώστης πολλών γλωσσών και συγγραφέας θεατρικών έργων, με τις γνώσεις και τις πρωτοποριακές ιδέες του, θα βοηθήσει πολύ στο κέρδισμα των λογοτεχνών με την επανάσταση και στην άνοδο της νέας σοβιετικής τέχνης.

Συνολικά, η δεκαετία του 1920 είναι ιδιαίτερα δημιουργική για την σοβιετική τέχνη. Μάλιστα βλέπουμε να συντελείται μια καλλιτεχνική άνοδος πολύ πιο γρήγορα από ό,τι στη Γαλλική Επανάσταση, γεγονός συνδεόμενο με την επιτάχυνση των ρυθμών της ζωής, αλλά και την ισχυρότερη άνοδο των μαζών που επιφέρει ο Οκτώβρης.

Οι σταλινικές διώξεις

Από τις αρχές της δεκαετίας του 1930 η κατάσταση αντιστρέφεται. Η τέχνη θα γνωρίσει ισχυρή λογοκρισία και απαγορεύσεις και οι καλλιτέχνες θα βρεθούν βαθμιαία στο στόχαστρο διώξεων, που μερικές φορές θα σημάνουν την απώλεια της ζωής τους.

Συμβολικό σημείο καμπής θα είναι η αυτοκτονία του Μαγιακόφσκι, του κορυφαίου ποιητή της επανάστασης, τον Απρίλιο του 1930. Οι λόγοι της έχουν συζητηθεί εκτενώς και παραμένει αμφιλεγόμενο αν ήταν πολιτικοί ή προσωπικοί. Συζητείται ακόμη αν ήταν αυτοκτονία ή αν ο Μαγιακόφσκι δολοφονήθηκε από τις μυστικές υπηρεσίες, καθώς ο αξιωματούχος που ανέλαβε τις ανακρίσεις δολοφονήθηκε και αυτός αμέσως μετά, ενώ σύμφωνα με μαρτυρίες, ακούστηκαν δυο πυροβολισμοί – αν και το ενδεχόμενο αυτό πιθανά δεν ευσταθεί. Ωστόσο, άσχετα από τα συγκεκριμένα περιστατικά, οι βαθύτεροι λόγοι του διαβήματος του Μαγιακόφσκι ήταν πολιτικοί. Ο Μαγιακόφσκι ήταν έντονα κριτικός προς τη σταλινική γραφειοκρατία που εδραίωνε τότε τις θέσεις της. Τα δυο τελευταία, κατά τεκμήριο κορυφαία θεατρικά έργα του, «Ο Κοριός» και «Τα Λουτρά», είναι οξείες σάτιρες της γραφειοκρατίας, στιγματίζοντας τον καριερισμό και των οπορτουνισμό. Αποκηρύχτηκαν έντονα στο σοβιετικό Τύπο, με συνέπεια την περιθωριοποίηση του Μαγιακόφσκι.

Στη δεκαετία του 1930, ιδιαίτερα μετά το 1936, που αρχίζουν οι μαζικές διώξεις και η τρομοκρατία, περί τους 2000 συγγραφείς, διανοούμενοι και καλλιτέχνες θα συλληφθούν και θα εκτελεστούν ή θα πεθάνουν σε φυλακές και στρατόπεδα συγκέντρωσης. Ο κύριος λόγος είναι οι διαμαρτυρίες τους για την καταπίεση της τέχνης και την ανελευθερία που επιβάλλει το σταλινικό καθεστώς.

Μια από τις πρώτες διάσημες περιπτώσεις είναι ο ποιητής Όσιπ Μαντελστάμ ο οποίος συλλαμβάνεται το 1934 επειδή απαγγέλλει σε στενό κύκλο φίλων του ένα κριτικό επίγραμμα για τον Στάλιν. Φυλακίζεται, στέλνεται εξορία για τρία χρόνια, αλλά το Μάιο του 1938 συλλαμβάνεται πάλι και πεθαίνει καθ’ οδό προς το Βλαδιβοστόκ.

Ένας άλλος διάσημος λογοτέχνης, ο Ισαάκ Μπαμπέλ, ο πιο προσκείμενος στους Μπολσεβίκους μεταξύ των συνοδοιπόρων, συλλαμβάνεται το Μάιο του 1939, καταδικάζεται σε θάνατο ως κατάσκοπος των Γάλλων, των Αυστριακών και του Τρότσκι και εκτελείται τον Ιανουάριο του 1940 στο Μπουτίρκι.

Ο κορυφαίος θεατρικός σκηνοθέτης Βσέβολοντ Μέγιερχολντ συλλαμβάνεται το 1939 και εκτελείται το Φεβρουάριο του 1940 ως κατάσκοπος των Γιαπωνέζων και των Βρετανών. Η γυναίκα του, η ηθοποιός Ζινάιντα Ράιχ, δολοφονείται στο διαμέρισμά της. Ο ίδιος ο Μέγιερχολντ, σε ένα γράμμα του στον Μόλοτοφ πριν την εκτέλεσή του αναφέρεται στα βασανιστήρια στα οποία υποβλήθηκε: «Οι ανακριτές άρχισαν να ασκούν βία πάνω μου, σε έναν άρρωστο 65χρονο. Με ανάγκασαν να πέσω κατάχαμα και με κτυπούσαν στα πέλματα και στη σπονδυλική στήλη με ελαστικές ράβδους».

Ανάλογες διώξεις διεξάγονται σε άλλες ομόσπονδες δημοκρατίες της ΕΣΣΔ, εφαρμόζοντας τη συνήθη τακτική της περιόδου να αναγκάζονται οι διωκόμενοι με ψεύτικες ομολογίες να εμπλέκουν άλλους, ώστε να διευρύνεται ο κύκλος των εκκαθαρίσεων. Στη Γεωργία ο ποιητής Πάολο Ιασβίλι συλλαμβάνεται και αναγκάζεται να καταδώσει πολλούς συναδέλφους του, πριν αυτοκτονήσει. Την αυτοκτονία θα επιλέξει και η Ρωσίδα ποιήτρια Μαρίνα Τσβετάγεβα, ενώ ένας άλλος Γεωργιανός ποιητής, ο Ταμπίτζε, θα εκτελεστεί.

Άλλοι λογοτέχνες, όπως η Αχμάτοβα και ο Παστερνάκ, δεν φυλακίζονται αλλά απαγορεύεται η κυκλοφορία των έργων τους και υφίστανται αφόρητες πιέσεις και παρακολούθηση. Ο Παστερνάκ αρνείται να υπογράψει ένα κείμενο όπου καταγγέλλονται ανώτατοι στρατιωτικοί που έπεσαν θύματα των δικών, ο Τουχατσέφσκι και ο Γιακίρ, γεγονός που κάνει σχεδόν βέβαιη τη σύλληψή του, αλλά τελικά, σύμφωνα με μια ιστορία, το όνομά του θα διαγραφεί από μια λίστα με ονόματα για εκτέλεση από τον Στάλιν.

Συνολικά, πρέπει να πούμε, οι εκτελέσεις καλλιτεχνών είναι αναλογικά λιγότερες από το γενικό πληθυσμό, κυρίως λόγω των αντιδράσεων που προκαλούν στο εξωτερικό οι διωγμοί ενάντια στους εκπροσώπους της τέχνης. Ωστόσο, το κλίμα γίνεται ανυπόφορο και, ως αποτέλεσμα, η γνήσια καλλιτεχνική δημιουργία υποχωρεί. Στη δεκαετία του 1930 εμφανίζονται ελάχιστες αξιόλογες ταινίες, όπως ο Τσαπάγιεφ (1934), η ιστορία ενός παρτιζάνου ήρωα του εμφυλίου, και ο Αλέξανδρος Νέφσκι του Αϊζενστάιν (1938). Στη λογοτεχνία, τη ζωγραφική και τις άλλες τέχνες κυριαρχεί η εξύμνηση του Στάλιν, από τις μετριότητες που έρχονται στο προσκήνιο, και ένας ρηχός ηρωισμός, που εξιδανικεύει τις καταπιεστικές πρακτικές της γραφειοκρατίας. Αυτή η τεχνοτροπία επιβάλλεται με το επίσημο δόγμα του λεγόμενου «σοσιαλιστικού ρεαλισμού», που επιτάσσει την «αισιόδοξη» απεικόνιση της πραγματικότητας και ιδιαίτερα των «επιτυχιών της σοσιαλιστικής οικοδόμησης». Ο Λούκατς θα τη χαρακτηρίσει, ωστόσο, αργότερα ως μια μορφή αγροτικού νατουραλισμού, που εξέφρασε τα απλοϊκά στοιχεία και αισθήματα στη συνείδηση των μαζών, προσφέροντας νομιμοποίηση στο σταλινικό καταπιεστικό καθεστώς.

Βέβαια, ακόμη και στην περίοδο αυτή έχουμε αξιόλογους καλλιτέχνες, που συνεχίζουν το έργο του Οκτώβρη.

Μια περίπτωση στη ζωγραφική είναι ο Πάβελ Φιλόνοφ, ένας ζωγράφος που αντλεί τα θέματά του από την Οκτωβριανή Επανάσταση, αλλά χρησιμοποιεί μια αφηρημένη τεχνοτροπία, που δεν ενοχλεί ή δεν γίνεται αντιληπτή από τη λογοκρισία. Το έργο του «φόρμουλα του προλεταριάτου της Πετρούπολης» παρουσιάζει μια ανολοκλήρωτη χαοτική δομή με ανθρώπους, σπίτια, κ.ά., που συμβολίζει την έναρξη της σοσιαλιστικής οικοδόμησης στην ΕΣΣΔ. Είναι η εποικοδομητική όψη της επανάστασης, που όμως μένει ελλιπής και τραυματίζεται από το σταλινισμό. Ένα άλλο έργο του, η «Πρώτη Συμφωνία του Σοστακόβιτς», παρουσιάζει το νέο άνθρωπο, η δημιουργία του οποίου αποτελούσε το ιδανικό της επανάστασης. Ένα τύπο ανθρώπου βασισμένο στη γνώση, την αρμονική προσωπικότητα και την αλληλεγγύη με τους άλλους. Στο παρόμοιου θέματος «Έντεκα κεφαλές» εικονίζονται ορισμένες πιο λαϊκού, εργατικού τύπου φυσιογνωμίες.

Η μεγάλης αξίας ζωγραφική του Φιλόνοφ συνδέεται στενά με το ανακαινιστικό έργο της Οκτωβριανής Επανάστασης και θα ήταν αδύνατη χωρίς αυτή. Ο ίδιος όμως θα μείνει τελείως άσημος και αγνοημένος στη διάρκεια της ζωής του. Θα πεθάνει από την πείνα στην πολιορκία του Λένινγκραντ το Δεκέμβριο του 1941.

Στη λογοτεχνία έχουμε επίσης αξιόλογες μορφές, με πιο γνωστό τον Σόλοχοφ που θα πάρει το 1965 το βραβείο Νόμπελ για το μυθιστόρημά του Ο Ήρεμος Ντον. Επίσης η σοβιετική μουσική έχει να παρουσιάσει παγκόσμιας φήμης και αξίας συνθέτες όπως ο Σοστακόβιτς, ο Προκόφιεφ και ο Χατσατουριάν. Και αυτοί όμως, ιδιαίτερα ο Σοστακόβιτς, θα δεχτούν επιθέσεις. Το 1936 το έργο του Σοστακόβιτς «Λαίδη Μάκβεθ» αποκηρύσσεται στην Πράβντα με την κατηγορία ότι επρόκειτο για «σύγχυση αντί για μουσική», ενώ ένα μπαλέτο του λοιδορείται ως «πλαστογραφία μπαλέτου». Ο Σοστακόβιτς θα αναγκαστεί να αποσύρει την 4η Συμφωνία του.

Στη διάρκεια του πολέμου, ο Σοστακόβιτς θα συνθέσει την 7η Συμφωνία του, ένα έργο αφιερωμένο στην αντίσταση του σοβιετικού λαού στο φασισμό, το οποίο θα παιχτεί στη διάρκεια της πολιορκίας του Λένινγκραντ από την αποδεκατισμένη ραδιοφωνική ορχήστρα της πόλης.

Παρ’ όλα αυτά, οι επιθέσεις θα επαναληφθούν με μεγαλύτερη ένταση μεταπολεμικά στην περίοδο της λεγόμενης «ζντανοφτσίνα», ενάντια στον Σοστακόβιτς αλλά και άλλους καλλιτέχνες.

Αυτή η επίθεση ξεκινά με μια απόφαση της ΚΕ του ΚΚΣΕ ενάντια σε δυο περιοδικά το 1946, τα Ζβεζντά και Λένινγκραντ, τα οποία κατηγορούνται για αστικά και ατομικιστικά ολισθήματα. Ο λόγος είναι η δημοσίευση έργων του σατιρικού συγγραφέα Ζόστσενκο και της ποιήτριας Αχμάτοβα, οι οποίοι γίνονται αντικείμενο χλεύης. Ακολουθεί μα δεύτερη απόφαση για τη μουσική το Φεβρουάριο του 1948, στην οποία ο Σοστακόβιτς, ο Προκόφιεφ και ο Χατσατουριάν κατηγορούνται για «φορμαλισμό», «ερμητική» μουσική και παραφωνίες στα έργα τους. Ο Ζντάνοφ, ο υπεύθυνος του κόμματος για τα ζητήματα της τέχνης, γίνεται μισητός με τις διαβόητες ανακοινώσεις του, όπου δικαιολογεί και τεκμηριώνει τις διώξεις. Στην ίδια φάση έχουμε και επιθέσεις στις επιστήμες, ιδιαίτερα τη γενετική, και τη φιλοσοφία, αλλά και μια έκρηξη του αντισημιτισμού.

Η τραγική κατάληξη θα είναι η λεγόμενη «νύχτα των δολοφονημένων ποιητών», όταν 13 Εβραίοι ποιητές και διανοούμενοι θα δολοφονηθούν μετά από φρικτά βασανιστήρια στη φυλακή της Λουμπιάνκα στη Μόσχα τον Αύγουστο του 1952. Οι ποιητές αυτοί είχαν μετάσχει ενεργά στον αντιφασιστικό αγώνα, το έγκλημά τους όμως ήταν ότι μετά την ήττα των ναζί έθεσαν το θέμα της δημιουργίας μιας εβραϊκής αυτόνομης περιοχής στην Κριμαία. Ο Στάλιν συμπέρανε από αυτό ότι ήταν πράκτορες του σιωνισμού και των Αμερικάνων, και τους έβγαλε από τη μέση. Με παρόμοια κίνητρα θα δολοφονηθεί και το 1948 ένας κορυφαίος παγκόσμιας φήμης Σοβιετοεβραίος ηθοποιός, ο Σόλομον Μίκοελς. Μάλιστα, μετά τη δολοφονία του, θα περάσουν από πάνω του ένα φορτηγό, για να φανεί σαν ατύχημα.

Θα αναφέρω ένα περιστατικό που συνδέεται με την υπόθεση των δολοφονημένων Εβραίων ποιητών. Το 1949, όταν η εκστρατεία ενάντια στους «Εβραίους κοσμοπολίτες και απάτριδες» βρίσκεται στο αποκορύφωμά της, ο Πολ Ρόμπσον, κορυφαίος Νεγροαμερικανός τραγουδιστής και υποστηρικτής της ΕΣΣΔ, επισκέπτεται την ΕΣΣΔ. Ζητά να συναντήσει τον Ιτζίκ Φέφερ, έναν από τους Εβραίους ποιητές που εκτελέστηκαν, για τον οποίο δεν ξέρει ότι ήταν φυλακισμένος. Πραγματικά, οι αρχές οδηγούν τον Φέφερ στο ξενοδοχείο του Ρόμπσον, αλλά το δωμάτιό του έχει κοριούς και δασκαλεύουν τον Φέφερ τι θα πρέπει να πει. Ο Φέφερ λέει πράγματι ότι όλα είναι ωραία, κοκ, αλλά στη διάρκεια της κουβέντας, με νοήματα δίνει στον Ρόμπσον να καταλάβει ότι έχει συλληφθεί και ότι θα τον εκτελέσουν. Ο Ρόμπσον θα κάνει μια προσπάθεια να σώσει τον Φέφερ σε ένα κοντσέρτο που δίνει στο Λένινγκραντ λίγες μέρες μετά. Αφού τελειώνει το πρόγραμμά του, αναφέρεται στη φιλία του με τον Φέφερ και άλλους Σοβιετοεβραίους καλλιτέχνες και τραγουδά τον ύμνο της εβραϊκής αντίστασης ενάντια στους ναζί:

Ποτέ μην πεις πως έφτασες οριστικά στο τέλος

Όταν ο μολυβένιος ουρανός προμηνά ένα μαύρο μέλλον

Γιατί σίγουρα η ώρα που λαχταράμε θα έρθει

Όπως ιστορεί ο γιος του Ρόμπσον, μετά το τέλος του τραγουδιού, οι παριστάμενοι στη συναυλία, που ήξεραν οι περισσότεροι τι γινόταν, αγκαλιάστηκαν και ξέσπασαν σε δάκρυα.

Συμπέρασμα

Μετά το 20ό Συνέδριο, το 1956, οι περιορισμοί και οι διώξεις σε βάρος των καλλιτεχνών, χωρίς να εξαλειφθούν πλήρως, θα περιοριστούν αρκετά. Θα έχουμε μια αναζωογόνηση της τέχνης και θα εμφανιστούν έργα, όπως η ταινία «Η μπαλάντα ενός στρατιώτη» του Τσουχράι (1959) που συνεχίζουν τις καλύτερες παραδόσεις της δεκαετίας του 1920. Συνολικά όμως η τέχνη στην ΕΣΣΔ δεν θα φτάσει στο επίπεδο που υποσχόταν στα πρώτα βήματά της.

Συμπερασματικά, θα αναφερθώ σε ένα σύγχρονο Σοβιετικό ζωγράφο, τον Αλεξάντερ Κοσολάποφ, που κλείνει το δημιουργικό κεφάλαιο της τέχνης της ΕΣΣΔ. Ο Κοσολάποφ, που μετά τη διάλυση της ΕΣΣΔ έφυγε στις ΗΠΑ, έχει κάνει πολλά σκωπτικά έργα, κριτικά απέναντι στο σταλινισμό αλλά και στο σύγχρονο καπιταλισμό. Σε ένα από αυτά, μια παρωδία του πίνακα «Ο Λένιν και ο Στάλιν ακούν τους ήχους των κανονιών του θωρηκτού Αβρόρα», έχουν προστεθεί ο Σπάιντερμαν, που πετάγεται ξαφνικά στη σκηνή, και ο Μίκι Μάους, που το βάζει στα πόδια.

Το συγκεκριμένο έργο είναι μια οξεία κριτική του ρομαντικού ηρωικού πνεύματος της σταλινικής εποχής, που κατά βάθος ήταν ένα πνεύμα εφησυχασμού και κομφορμισμού. Δείχνει ότι ενώ ο καπιταλισμός προχώρησε και έδωσε νέα πράγματα, οι άλλοι επαναπαύτηκαν στις δάφνες της Αβρόρα, που άλλωστε δεν ήταν και δικές τους. Αλλά σε άλλα έργα, ο Κοσολάποφ διαχωρίζει την Οκτωβριανή Επανάσταση από αυτό το πνεύμα. Σε ένα από αυτά, «Η Σουζάνα και οι γηραιότεροι», που απηχεί το δυναμικό, ενεργητικό και αναπλαστικό πνεύμα της επανάστασης, οι επιβλητικές μορφές του Μαρξ και του Λένιν εμφανίζονται λαξεμένες πάνω σε ένα κόκκινο βράχο.

Η Οκτωβριανή Επανάσταση άνοιξε μεγάλες δημιουργικές και απελευθερωτικές δυνατότητες στην τέχνη όπως και στα άλλα πεδία της κοινωνικής ζωής. Η ιστορία απέδειξε, ωστόσο, ότι η εκπλήρωση αυτών των δυνατοτήτων ήταν ασύμβατη με τις καταπιεστικές πρακτικές του σταλινισμού.

*Το παρόν είναι μια διάλεξη του Χρήστου Κεφαλή την Τετάρτη 1 Ιούνη στο σεμινάριο «Σταλινισμός και διανοούμενοι την περίοδο του Μεσοπολέμου στη Σοβιετική Ένωση» στην Έπαυλη Δροσίνη στην Κηφισιά.

Εγγραφή στο newsletter του PoliticalDoubts.

YOUR OPINION

Το ΚΑΣ αποφάσισε να μην διατεθεί το μνημείο του Παρθενώνα για εκδήλωση οίκου μόδας:

Συμφωνώ. Η προστασία των μνημείων θα πρέπει να είναι απόλυτη
70.2%
Μάλλον διαφωνώ. Θα μπορούσαν να τεθούν αυστηρότεροι όροι.
8.7%
Διαφωνώ με την απόφαση. Δεν μπορεί να χάνονται ευκαιρίες προβολής της χώρας
14.9%
Συμφωνώ να μην διατεθεί ο Παρθενώνας. Δεν θα είχα αντίρρηση αν επρόκειτο για άλλον αρχαιολογικό χώρο
6.1%
Η ψηφοφορία για αυτό το δημοψήφισμα έχει λήξει

ΣΧΟΛΙΑΣΤΕ


Κωδικός ασφαλείας
Ανανέωση