Στοχασμοί 04/05/2016

Τα κολάζ του Ντου Ζεντζούν: μια φωνή ενάντια στην παγκοσμιοποίηση

Η ίδια η ιστορική ήττα και η υποχώρηση των κινημάτων και των προοδευτικών ιδεών στις τελευταίες δεκαετίες, μετά τη διάλυση της ΕΣΣΔ το 1990, ωστόσο, εκφράστηκε με μια παράλληλη παγκόσμια υποχώρηση της προοδευτικής τέχνης.

Η σύγχρονη καλλιτεχνική παραγωγή δεν έχει δώσει ακόμη πολλά στον τομέα της κριτικής της καπιταλιστικής παγκοσμιοποίησης. Ο λόγος δεν είναι ότι έλειπαν οι αφορμές και τα θέματα, που θα μπορούσαν να τραβήξουν την προσοχή και την ευαισθησία των ριζοσπαστικών καλλιτεχνών· απεναντίας, η παγκοσμιοποίηση, με τις μεγάλες και εντεινόμενες αντιφάσεις της, έδινε και δίνει πλούσιο υλικό για καλλιτεχνική έμπνευση. Η ίδια η ιστορική ήττα και η υποχώρηση των κινημάτων και των προοδευτικών ιδεών στις τελευταίες δεκαετίες, μετά τη διάλυση της ΕΣΣΔ το 1990, ωστόσο, εκφράστηκε με μια παράλληλη παγκόσμια υποχώρηση της προοδευτικής τέχνης. Το αποτέλεσμα ήταν να κυριαρχήσουν τα άχρωμα πρότυπα του lifestyle, της απολίτικης και κομφορμιστικής υποκουλτούρας, που γέμιζε τις βιτρίνες των βιβλιοπωλείων και τις οθόνες των τηλεοράσεων στα πρόσφατα χρόνια.

Στη χώρα μας, με τις μεγάλες αριστερές παραδόσεις λόγω του κινήματος της Εθνικής Αντίστασης, αυτή η διαδικασία εκφράστηκε πολύ ισχυρά: Αν στη μεταπολεμική περίοδο οι αξίες της αριστεράς εκπροσωπήθηκαν από κορυφαίους δημιουργούς, όπως οι Ρίτσος, Βάρναλης, Θεοδωράκης, Λοΐζος, Σικελιανός, Καζαντζάκης, Τσίρκας, Αναγνωστάκης, και τόσοι άλλοι, σήμερα είναι ζήτημα αν θα μπορούσε να αναφέρουμε ένα ή δυο σύγχρονα ονόματα ανάλογης εμβέλειας. Αλλά και διεθνώς, παρότι υπήρξαν ορισμένοι ριζοσπαστικοί καλλιτέχνες που έμειναν πιστοί στο πνεύμα της αντίστασης, από τον Λόουτς ως τον Σιμελπφένιχ, παρέμειναν σε μεγάλο βαθμό εξαιρέσεις.

Η μεγάλη καπιταλιστική κρίση που ξεκίνησε το 2007, ήρθε να ταράξει αυτή την πλαδαρή εικόνα, κλονίζοντας τις βεβαιότητες περί τέλους της ιστορίας και ενισχύοντας τις κριτικές φωνές σε όλα τα πεδία, μαζί και στην τέχνη. Μια τέτοια περίπτωση ριζοσπαστικής αμφισβήτησης είναι η σειρά κολάζ «Ο Κόσμος της Βαβέλ» του διακεκριμένου Κινέζου καλλιτέχνη Ντου Ζεντζούν.

Ο Ζεντζούν, ένας γεννημένος στη Σαγκάη καλλιτέχνης που ζει σήμερα στη Γαλλία, ασχολήθηκε με τις επιπτώσεις της παγκοσμιοποίησης και του νεοφιλελεύθερου καπιταλισμού στις κοινωνικές συνθήκες αλλά και στην ατομική ζωή των ανθρώπων ήδη από τη δεκαετία του 1990. Η σειρά «Ο Κόσμος της Βαβέλ», την οποία δημιούργησε στα 2009-2011, αποκρυσταλλώνει αυτές τις επιδράσεις με ένα ιδιαίτερο μέσο, το μέσο του κολάζ, το οποίο προσφέρεται για τη ρεαλιστική και άμεση αναπαράσταση αυτού που συμβαίνει. Περιλαμβάνει έναν αριθμό από έργα που θίγουν σχεδόν κάθε σημαντική όψη των εξελίξεων των τελευταίων δεκαετιών και των συγκρούσεων στις οποίες αυτές έχουν δώσει γένεση.

Τα κολάζ του Ζεντζούν, μεγάλες συνθέσεις με ψηφιακά επεξεργασμένο φωτογραφικό υλικό, διακρίνονται από τη λεπτομερειακότητα και την πολυπλοκότητά τους. Είναι όμως όλα δομημένα πάνω σε ένα κοινό μοτίβο, από το οποίο παίρνει τον τίτλο της η σειρά. Ένας τεράστιος πύργος της Βαβέλ, ενσάρκωση της ίδιας της καπιταλιστικής παγκοσμιοποίησης, επιβλητικός αλλά και ακραία δυσαρμονικός, ημιτελής και διαρκώς ανεγειρόμενος χωρίς τέλος, δεσπόζει στο κέντρο. Τριγύρω του οικοδομούνται τα διάφορα περιβάλλοντα τα οποία προκαλεί και στα οποία ευδοκιμεί η παγκοσμιοποίηση: μητροπολιτικές και τριτοκοσμικές εικόνες γεμάτες όπλα μαζικής καταστροφής και βιομηχανικά απόβλητα· στιγμές της σύγχρονης ιστορίας όπως η 11η του Σεπτέμβρη· γκρεμισμένα αγάλματα του Λένιν και του Μάο· σκηνικά παρακμής αλλά και αντίστασης· απλοί άνθρωποι που πιάνονται στα δίχτυα των αδυσώπητων καταστροφών· αγωνιστές με κόκκινες σημαίες που προσπαθούν να ανοίξουν ένα δρόμο για την κοινωνική αλλαγή. Εικόνες αδιάλειπτα ασπρόμαυρες, για να τονίζεται το μουντό, καταθλιπτικό πνεύμα της εποχής, το οποίο διαταράσσουν μόνο οι κόκκινες σημαίες και τα έγχρωμα πανό των διαμαρτυρόμενων.

Όλα αυτά μαζί, και όχι μόνο κάποιο μέρος τους, μας λέει ο καλλιτέχνης, είναι η καπιταλιστική παγκοσμιοποίηση, ο σύγχρονος καπιταλισμός επί το έργο και οι αντιδράσεις που γεννά. Όπως παρατηρεί ο κριτικός τέχνης Hou Hanrou, ο Ζεντζούν μας παρουσιάζει έτσι «μια σύγχρονη έκδοση της αποκάλυψης: αμέσως μόλις χτίζονται οι νέοι πύργοι σύμβολα του πρόσφατα αποκτημένου πλούτου και της τεράστιας ισχύος, ήδη αρπάζουν φωτιά και η γη πλημυρίζει»1. Και ο Sacha Goldman, ένας άλλος κριτικός, προσθέτει: «Οι επιβλητικοί Πύργοι της Βαβέλ, όπως εμφανίζονται στη φαντασία του Ντου Ζεντζούν, προκύπτουν, σαν να λέμε, ως μια αναγγελία των γεγονότων που θα έρθουν: ο τρόμος σε όλο του το κάλλος». Αυτός δεν είναι απλά «ο κόσμος όπως είναι σήμερα», αλλά «και το τι γίνεται ο κόσμος»2 κάτω από το αντίκτυπο των αλλαγών που επιφέρει η παγκοσμιοποίηση, είναι η εφιαλτικότερη εικόνα του μέλλοντος που κυοφορεί το εφιαλτικό παρόν.  

Τα κολάζ του Ζεντζούν έχουν έτσι μια αφυπνιστική λειτουργία, μεταδίδοντάς μας την αίσθηση ότι «τα πράγματα δεν μπορεί να συνεχίσουν να πηγαίνουν στον κόσμο όπως πηγαίνουν σήμερα»3. Από αυτή την άποψη, θα μπορούσε εύλογα να συγκριθούν με τα διάσημα κολάζ του Τζον Χέρτφιλντ στον Μεσοπόλεμο, τα οποία αποτελούσαν μια προειδοποίηση ενάντια στον επερχόμενο κίνδυνο του φασισμού.

Μια τέτοια σύγκριση, όντας βάσιμη, αποκαλύπτει ταυτόχρονα την υπεροχή του Ζεντζούν ως καλλιτέχνη, στην πολύ πιο πλούσια και περιεκτική χρήση του του μέσου του κολάζ. Πραγματικά, τα έργα του Χέρτφιλντ διακρίνονταν ισχυρά για τον προπαγανδιστικό τους χαρακτήρα και την αμεσότητά τους: η καταγγελία του Χίτλερ και του Γκέμπελς, ως οργάνων του κεφαλαίου και χασάπηδων, κοκ. Αν και αυτό ήταν αναγκαίο, άφηνε αναπάντητο, και μάλιστα δεν έθετε καν, ένα κρίσιμο ερώτημα: πώς, λοιπόν, αυτοί οι χασάπηδες και τα όργανα κατόρθωσαν να αποκτήσουν τέτοια τεράστια δύναμη; Ο Ζεντζούν, αντίθετα, αναπαριστά ρεαλιστικά το όλο της παγκοσμιοποίησης όχι μόνο για να καταγγείλει, αλλά και για να μας φέρει μπροστά στα σύγχρονα ανάλογα ερωτήματα. Παρουσιάζοντας τον οδοστρωτήρα της καπιταλιστικής Βαβέλ δημιουργεί την αίσθηση ότι η ισχύς του δεν θα καμφθεί έτσι εύκολα και ότι ένας επιτυχής αγώνας ενάντια στην παγκοσμιοποίηση θέτει μεγάλες ιστορικές υποχρεώσεις.

Δεν μπορεί να ασχοληθούμε εδώ αναλυτικά με την κάθε σύνθεση του Ζεντζούν, δυο λόγια όμως για ορισμένες από αυτές θα τεκμηριώσουν καλύτερα τα παραπάνω σημεία.

Στο «Η γηραιά Ευρώπη», ένα από τα πιο αξιόλογα κολάζ, βλέπουμε πώς η Ευρώπη εξακολουθεί να παραμένει, με μια ορισμένη έννοια, το κέντρο των αντιστάσεων στην επέλαση της παγκοσμιοποίησης. Η σημασία της ευρωπαϊκής πολιτιστικής κληρονομιάς αναδεικνύεται με την ενσωμάτωση στη Βαβέλ κομματιών από τον Παρθενώνα και άλλα μνημεία, που εντείνουν την αίσθηση της δυσαρμονίας. Σε αυτή τη σύνθεση, οι μαζικές διαμαρτυρίες δεν περιορίζονται στα πέριξ του πύργου, αλλά επεκτείνονται στους ίδιους τους ορόφους του (όπως συμβαίνει και στο «Καρναβάλι», όπου όμως σε πρώτο πλάνο παρουσιάζονται οι κλόουν της εποχής). Τα «Σταυροφορίες» και «Απελπισία», από την άλλη, κάνουν ένα πικρό σχόλιο για τα αποτελέσματα της παγκοσμιοποίησης και των ανά τον κόσμο επεμβάσεων του ιμπεριαλισμού πάνω στους απλούς ανθρώπους.

Η «Ανεξαρτησία της χώρας», αφιερωμένη στα 100 χρόνια από την Κινεζική Επανάσταση του 1911, συλλαμβάνει την ιδιομορφία της ορμητικής καπιταλιστικής ανοικοδόμησης στην Κίνα. Σε πρώτο πλάνο, απεικονίζεται μια επετειακή εκδήλωση οργανωμένη από τους κυβερνώντες, με τις καθιερωμένες κόκκινες σημαίες και επιγραφές, κοκ. Ωστόσο, πίσω από τη βαριά ατμοσφαιρική μόλυνση στο φόντο και τις επίσημες φανφάρες περί «σοσιαλισμού με κινεζικά χαρακτηριστικά», ξεπροβάλλει ανελέητος ο ίδιος πύργος της καπιταλιστικής Βαβέλ.

Η «Καταστροφή» έχει ένα κάπως διαφορετικό θέμα, αντλώντας από το παρελθόν του «υπαρκτού σοσιαλισμού» και από την ιστορία του 20ού αιώνα. Σωριασμένα αγάλματα του Λένιν, του Μάο, του Στάλιν, εικόνες λαϊκών αγωνιστών, κ.ά., συνθέτουν ένα παρδαλό μωσαϊκό των μορφών και των κινημάτων που σημάδεψαν την πορεία του. Το ερειπωμένο οικοδόμημα από ελληνικά και ρωμαϊκά μνημεία που ορθώνεται πίσω δεν συμβολίζει την παγκοσμιοποίηση αλλά το ημιτελές έργο των επαναστάσεων του 20ού αιώνα που δεν στάθηκαν τελικά ικανές να ανοίξουν το δρόμο προς το σοσιαλισμό.

Όπως οι περισσότεροι καλλιτέχνες, ο Ζεντζούν δεν έχει μια εντελώς ακριβή αντίληψη των πραγματικοτήτων που αναπαριστά. Ο ίδιος περιέγραψε τα κολάζ του ως «ένα τρόπο επεξεργασίας της διάστασης της εξουσίας που είναι σύμφυτη σε μια κοινωνία πληροφορίας και νέων τεχνολογιών»4. Είναι όμως φανερό ότι δεν πρόκειται για την πληροφορία και την τεχνολογία ως τέτοιες, αλλά για τη χειραγώγησή τους από τον άπληστο κόσμο των αγορών και των πολυεθνικών.

Ο Ζεντζούν παρατηρεί σωστά για τη στόχευση της τέχνης του: «Είναι πολύ δύσκολο να εκφράσεις ένα αίσθημα των συνθηκών ζωής τού σήμερα με ζωγραφικούς πίνακες. Οι ψηφιακές τέχνες, από την άλλη, επιτρέπουν αυτά τα προσωπικά αισθήματα να “εκκενωθούν” και να “εμφανιστούν”, αλλά ταυτόχρονα να τα συμμεριζόμαστε συλλογικά»5.

Η δυσκολία που επισημαίνει εδώ ο Ντου Ζεντζούν είναι υπαρκτή, αλλά ασφαλώς δεν θέτει έναν ανυπέρβλητο φραγμό στη δημιουργία ριζοσπαστικών και αφυπνιστικών έργων που έχει τόσο ανάγκη η εποχή μας. Σε αυτό το πλαίσιο, τα κολάζ του Ζεντζούν παρέχουν ένα σημείο εκκίνησης για κριτικές αναπαραστάσεις της επελαύνουσας καπιταλιστικής βαρβαρότητας, που μπορεί να εκπληρωθούν με μια ποικιλία μέσων και μορφών της παραδοσιακής και σύγχρονης τέχνης.

Σημειώσεις

  1. Hou Hanru, «The power of doubt», http://duzhenjun.com/text/the-power-of-doubt-hou-hanru/.
  2. Βλέπε σχετικά http://socks-studio.com/2012/07/29/du-zhenjun-tower-of-babel/ και https://www.youtube.com/watch?v=WyIAPUit180.
  3. Στο ίδιο.
  4. Βλέπε τη συνέντευξη του Ζεντζούν στον Bruno Lathuliere, http://duzhenjun.com/text/article1/.
  5. Στο ίδιο.

*Ο Χρήστος Κεφαλής είναι μέλος της ΣΕ της Μαρξιστικής Σκέψης.
Εγγραφή στο newsletter του PoliticalDoubts.

YOUR OPINION

Το ΚΑΣ αποφάσισε να μην διατεθεί το μνημείο του Παρθενώνα για εκδήλωση οίκου μόδας:

Συμφωνώ. Η προστασία των μνημείων θα πρέπει να είναι απόλυτη
70.2%
Μάλλον διαφωνώ. Θα μπορούσαν να τεθούν αυστηρότεροι όροι.
8.7%
Διαφωνώ με την απόφαση. Δεν μπορεί να χάνονται ευκαιρίες προβολής της χώρας
14.9%
Συμφωνώ να μην διατεθεί ο Παρθενώνας. Δεν θα είχα αντίρρηση αν επρόκειτο για άλλον αρχαιολογικό χώρο
6.1%
Η ψηφοφορία για αυτό το δημοψήφισμα έχει λήξει

ΣΧΟΛΙΑΣΤΕ


Κωδικός ασφαλείας
Ανανέωση