Πολιτική 29/10/2015

Ο Αϊνστάιν και ο σοσιαλισμός

Ο Αϊνστάιν ωθήθηκε να ενδιαφερθεί για το σοσιαλισμό από τη συνειδητοποίηση ότι η παρούσα κοινωνική τάξη δεν προάγει τον πολιτισμό και την αίσθησή του της βαθιάς απόγνωσης και των αδιεξόδων που βιώνει η πλειοψηφία των ανθρώπων. 

Οι προοδευτικές αντιλήψεις του Αϊνστάιν δεν μπορούσε να μην τον φέρουν αντι-μέτωπο και με το θεμελιώδες για την εποχή μας ζήτημα του σοσιαλισμού. Ασχο¬λήθηκε με αυτό στο μεγάλης σημασίας άρθρο του «Γιατί Σοσιαλισμός;»34, που δημοσιεύθηκε στο πρώτο τεύχος του περιοδικού Monthly Review το 1949. Εκεί ο Αϊνστάιν παίρνει ρητά θέση υπέρ του σοσιαλισμού, αναγνωρίζοντας την υπεροχή του απέναντι στο καπιταλιστικό σύστημα.

Ο Αϊνστάιν ωθήθηκε να ενδιαφερθεί για το σοσιαλισμό από τη συνειδητοποίηση ότι η παρούσα κοινωνική τάξη δεν προάγει τον πολιτισμό και την αίσθησή του της βαθιάς απόγνωσης και των αδιεξόδων που βιώνει η πλειοψηφία των αν¬θρώπων. Αφηγείται στο άρθρο ένα διαφωτιστικό περιστατικό από μια συζήτηση με ένα γνωστό του, που είχε εκφραστεί αδιάφορα για την ενδεχόμενη καταστρο¬φή της ανθρωπότητας σε σχετική παρατήρησή του. Κάνει μια ακριβή διάγνωση της κοινωνικής κρίσης: «Αναρίθμητες φωνές διαβεβαιώνουν εδώ και κάποιο και¬ρό ότι η ανθρώπινη κοινωνία περνά από μια κρίση, ότι η σταθερότητά της έχει κλονιστεί βαθιά. Είναι χαρακτηριστικό μιας τέτοιας κατάστασης ότι τα άτομα είναι αδιάφορα ή και εχθρικά προς την ομάδα, μικρή ή μεγάλη, στην οποία ανήκουν».

Από δω ο Αϊνστάιν έφτασε φυσιολογικά στο ερώτημα για το εφικτό και την ιστορική ανάγκη μιας άλλης, σοσιαλιστικής τάξης. Και με τη συνηθισμένη διανοητική του ακεραιότητα, το απάντησε καταφατικά όταν πείστηκε ότι δεν υπάρχει άλ¬λος τρόπος σωτηρίας του πολιτισμού.
Στο «Γιατί Σοσιαλισμός;» ο Αϊνστάιν δεν προβαίνει μόνο σε μια δριμεία κα-ταδίκη του καπιταλισμού. Ακόμη πιο σημαντικά, υιοθετεί, σε μεγάλο βαθμό, τη μαρξιστική ανάλυση του καπιταλιστικού συστήματος, κριτικάροντας την εκμετάλ¬λευση και τις άλλες παράγωγες οδύνες του, όπως η συγκέντρωση του πλούτου στα χέρια των λίγων, οι κρίσεις, η ανεργία και η χειραγώγηση της κοινής γνώμης. Είναι ενδιαφέρουσες οι κρίσεις του για την αρχή του κέρδους και τις άλλες κυρίαρχες σήμερα αξίες του άγριου καπιταλισμού της αγοράς:

«Η οικονομική αναρχία της καπιταλιστικής κοινωνίας, όπως υπάρχει σήμερα, είναι κατά τη γνώμη μου, η αληθινή πηγή του κακού… Το ιδιωτικό κεφάλαιο τείνει να συγκεντρώνεται σε λίγα χέρια, εν μέρει εξαιτίας του ανταγωνισμού ανά¬μεσα στους καπιταλιστές και εν μέρει επειδή η τεχνολογική ανάπτυξη και ο αυ¬ξανόμενος καταμερισμός της εργασίας ενθαρρύνουν τη δημιουργία μεγαλύτερων παραγωγικών μονάδων σε βάρος των μικρότερων. Το αποτέλεσμα αυτών των εξελίξεων είναι μια ολιγαρχία του ιδιωτικού κεφαλαίου, η τεράστια εξουσία της οποίας δεν μπορεί να ελεγχθεί αποτελεσματικά ακόμη και από μια δημοκρατικά οργανωμένη πολιτική κοινωνία… Επιπρόσθετα, στις παρούσες συνθήκες, οι ιδιω¬τικοί καπιταλιστές αναπόφευκτα ελέγχουν, άμεσα ή έμμεσα, τις υπάρχουσες πη¬γές πληροφόρησης (Τύπος, ραδιόφωνο, εκπαίδευση)… Η παραγωγή διεξάγεται για το κέρδος, όχι για τη χρησιμότητα… μια στρατιά ανέργων υφίσταται σχεδόν πάντα. Ο εργάτης φοβάται διαρκώς ότι θα χάσει τη δουλειά του… Το κίνητρο του κέρδους, σε συνδυασμό με τον ανταγωνισμό ανάμεσα στους καπιταλιστές, ευθύνεται για την αστάθεια στη συγκέντρωση και αξιοποίηση του κεφαλαίου, που οδηγεί σε αυξανόμενα οξύτερες υφέσεις. Ο απεριόριστος ανταγωνισμός οδηγεί σε μια τεράστια σπατάλη εργασίας και στην καταστροφή της κοινωνικής συνεί¬δησης των ατόμων… Όλο το εκπαιδευτικό μας σύστημα υποφέρει από αυτό το κακό. Μια υπερβολικά ανταγωνιστική στάση μεταδίδεται στο σπουδαστή, που εκπαιδεύεται να λατρεύει την κτητική επιτυχία».

Ο Αϊνστάιν δεν μνημονεύει ρητά την πηγή έμπνευσης της κριτικής του στον καπιταλισμό. Παραπέμπει μόνο στον Θορστάιν Βέμπλεν, έναν από τους κριτικούς αστούς διανοούμενους της περιόδου, παραθέτοντας τη φράση του ότι η ανθρω¬πότητα δεν έχει υπερβεί ακόμη το «αρπακτικό στάδιό» της. Ωστόσο, απεικονίζει τις ανταγωνιστικές διαδικασίες συσσώρευσης του κεφαλαίου και τις επιβλαβείς συνέπειές τους στην κατάσταση των εργαζομένων με σχεδόν μαρξιστικούς όρους.

Η έλλειψη αναφοράς στον Μαρξ δεν αποδεικνύει ότι ο Αϊνστάιν αγνοούσε το έργο του. Είναι πιθανό να είχε γνωριστεί με αυτό, είτε άμεσα, είτε μέσω συζητή¬σεων με τον συχνά αναφερόμενο ως μαρξιστικών κλίσεων Πολωνό φυσικό, φίλο και συνεργάτη του Λέοπολντ Ίνφελντ.

Εκτός από τα αποσπάσματα που παρατέθηκαν, υπάρχει ένας αριθμός τυπικά μαρξιστικών διατυπώσεων στο «Γιατί σοσιαλισμός;», που υποδηλώνουν κάποιο είδος εξοικείωσης με το έργο του Μαρξ. Μιλά, π.χ., για «τους εργάτες ως εκεί¬νους που δεν έχουν πρόσβαση στα μέσα παραγωγής». Και προσθέτει: «Ο ιδιο¬κτήτης των μέσων παραγωγής είναι σε θέση να αγοράζει την εργατική δύναμη του εργάτη… Στο βαθμό που το εργασιακό συμβόλαιο είναι “ελεύθερο”, αυτό που παίρνει ο εργάτης δεν καθορίζεται από την πραγματική αξία των αγαθών που παράγει, αλλά από τις ελάχιστες ανάγκες του και από τις ανάγκες του καπιταλιστή για εργατική δύναμη σε σχέση με τον αριθμό των εργατών που ανταγωνίζονται για δουλειές». Αυτή είναι η κλασική μαρξιστική ιδέα ότι ο εργάτης πληρώνεται όχι την αξία της δουλειάς του αλλά την αξία της εργατικής του δύναμης, προσδιορι¬ζόμενη τελικά από το μίνιμουμ διαβίωσης του ίδιου και της οικογένειάς του – μια ιδέα που δύσκολα θα βρισκόταν στη μη μαρξιστική φιλολογία της περιόδου.

Οπωσδήποτε είναι απίθανο ο Αϊνστάιν, που ενδιαφερόταν ζωηρά για όλα τα κοινωνικά και φιλοσοφικά θέματα, να μην είχε ποτέ ακούσει για τον Μαρξ. Άλ¬λωστε, το Monthly Review στο οποίο δημοσιεύθηκε το άρθρο ήταν ένα σοσια¬λιστικό, μαρξιστικό περιοδικό. Είναι έτσι μια εύλογη υπόθεση ότι προτίμησε να εκθέσει τις απόψεις του με αυτό το γενικό τρόπο, για να μη δώσει αφορμή σε κακόβουλους κριτικούς να αποσπάσουν την προσοχή από την ουσία της υπό¬θεσης. Όπως και αν έχει, γεγονός παραμένει ότι είτε ανεξάρτητα, είτε μέσα από μια άμεση ή έμμεση γνωριμία, ο Αϊνστάιν πλησίασε πολύ κοντά στη μαρξιστική αντίληψη του καπιταλισμού ως μιας ταξικής κοινωνίας βεβαρημένης με σύμφυτες, οξείες και ανταγωνιστικές αντιθέσεις. Ακόμη και αν πρόκειται για μια ανεξάρτητα ανεπτυγμένη προβληματική, αυτό μόνο αυξάνει την αξία της.

Στο «Γιατί Σοσιαλισμός;» ο Αϊνστάιν δεν κριτικάρει τον καπιταλισμό στη βάση των «αιώνιων ηθικών αξιών», ούτε ζητά την «ηθικοποίησή» του, όπως οι ρηχοί ανθρωπιστές. Για τον Αϊνστάιν ήταν εντελώς φανερό ότι τα δεινά και οι ανισότητες του καπιταλισμού δεν μπορεί να εξαλειφθούν ή να διορθωθούν στα πλαίσια της καπιταλιστικής τάξης. Απαιτούν την αναδιοργάνωση της κοινωνίας πάνω σε νέες, σοσιαλιστικές βάσεις:
«Είμαι πεπεισμένος ότι υπάρχει μόνο ένας τρόπος να εξαλειφθούν αυτά τα τε-ράστια δεινά, δηλαδή με την εγκαθίδρυση μιας σοσιαλιστικής οικονομίας, συνο¬δευόμενης από ένα εκπαιδευτικό σύστημα που θα είναι προσανατολισμένο προς κοινωνικούς στόχους. Σε μια τέτοια οικονομία, τα μέσα παραγωγής κατέχονται από την ίδια την κοινωνία και αξιοποιούνται με σχεδιασμένο τρόπο… Η εκπαίδευ¬ση του ατόμου, επιπρόσθετα προς την προαγωγή των δικών του ικανοτήτων, θα επιχειρούσε να αναπτύξει σε αυτό μια αίσθηση ευθύνης για τους συνανθρώπους του, αντί για την αποθέωση της ισχύος και της επιτυχίας στην παρούσα κοινωνία».

Είναι δύσκολο να υπερβάλει κανείς την αξία των παραπάνω διακηρύξεων, ειδικά όταν προέρχονται από τον κορυφαίο φυσικό επιστήμονα του 20ού αιώνα. Δεν αποτελεί παράδοξο, λοιπόν, ότι εξοργίζουν τους χυδαίους απολογητές του συστήματος, καθώς διαψεύδουν με το κύρος ενός Αϊνστάιν τους ισχυρισμούς τους περί ανεδαφικότητας και καταπιεστικού χαρακτήρα του σοσιαλισμού.

Ενδεικτικά, ο Φ. Χάγιεκ, ένας από τους θεμελιωτές του νεοφιλελευθερισμού, κατατάσσει περιφρονητικά τον Αϊνστάιν στους σοσιαλιστές: «Ο Αϊνστάιν…», γράφει, «χρησιμοποιώντας ένα δημοφιλές σοσιαλιστικό σύνθημα, έγραφε ότι η “παραγωγή για τη χρήση” θα πρέπει να αντικαταστήσει την “παραγωγή για το κέρδος” της καπιταλιστικής τάξης… Επίσης βρίσκουμε τον Αϊνστάιν να επαναλαμ¬βάνει… οικείες φράσεις της σοσιαλιστικής προπαγάνδας γύρω από την “οικονο¬μική αναρχία της καπιταλιστικής κοινωνίας”… ενώ “μια σχεδιασμένη οικονομία… θα κατένειμε τη δουλειά που πρέπει να γίνει ανάμεσα σε όλους όσοι είναι ικανοί να εργάζονται” και τα παρόμοια»35. Για τον Χάγιεκ, έναν ακραίο αντιδραστικό και κυνικό υμνητή του Πινοσέτ, που ταύτιζε το σοσιαλισμό με τη δουλεία, δεν υπάρ¬χει μεγαλύτερο ανάθεμα από αυτές τις θέσεις του Αϊνστάιν.

Οι πιο «φωτισμένοι» συντηρητικοί σχολιαστές παρουσιάζονται συχνά ως θαυ-μαστές του Αϊνστάιν και δεν επιδίδονται σε τέτοιες χυδαίες επιθέσεις. Στην πράξη, ωστόσο, απλά αντικαθιστούν την ανοικτή απόρριψη αλά Χάγιεκ με μια φραστική αποδοχή, που υπεκφεύγει και αρνείται κάθε τι ουσιαστικό που πρέσβευε ο Αϊνστάιν.

Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα προσφέρει η ανακήρυξη του Αϊνστάιν σε κορυ-φαίο πρόσωπο του 20ού αιώνα από το περιοδικό Time, στο τελευταίο, επετειακό τεύχος του το 1999. Οι συντάκτες του Time αποσιωπούν πλήρως τις σοσιαλιστικές ιδέες του Αϊνστάιν, για να τον αναγορεύσουν σε δικό τους πρόδρομο, έναν προ¬φήτη των «ελεύθερων αγορών». Κάνουν λόγο για την «έκρηξη της επιστημονικής και τεχνικής γνώσης που αποκάλυψε τα μυστήρια του Σύμπαντος και βοήθησε να εξασφαλιστεί ο θρίαμβος της ελευθερίας, αποδεσμεύοντας τη δύναμη των ελεύ¬θερων πνευμάτων και των ελεύθερων αγορών». Ο Λένιν, βεβαιώνεται από την άλλη, ήταν αυτός που «άρπαξε από τη λήθη την ιδεολογία του κομμουνισμού του 19ου αιώνα», συναγωνιζόμενος σε «διαβολική διάκριση» τον Χίτλερ36. Σε ένα άλλο άρθρο γίνεται απαξιωτική αναφορά στον προοδευτικό ακτιβισμό του Αϊνστάιν, του οποίου η έκκληση για αφοπλισμό και για να τεθεί τέρμα στη μισαλ¬λοδοξία και το ρατσισμό απαξιώνονται ως «αφελείς»37.

Δυστυχώς δεν υπάρχει κανένα ελεύθερο πνεύμα εδώ, αλλά μόνο η δουλι¬κότητα των απολογητών, από τους οποίους απλά λείπει το διανοητικό θάρρος του Αϊνστάιν. Όπως παρατηρεί ο Π. Στριτ, «Πουθενά στις 15 σελίδες του Time που αφιερώνονται στον Αϊνστάιν, το περιοδικό δεν τολμά να αναγνωρίσει τις ρητά σοσιαλιστικές απόψεις του μεγάλου φυσικού. Για το Time, το να παραδεχτεί ότι ο μεγαλύτερος στοχαστής του αιώνα… απέρριπτε το κυρίαρχο πολιτικο-οικονομικό σύστημα δεν θα συμβάδιζε με τη συμβατική σοφία ότι το κυρίαρχο θέμα του 20ού αιώνα είναι ο ένδοξος θρίαμβος του καπιταλισμού της “ελεύθερης αγοράς”»38.

Δικαιολογημένα αναρωτιέται κανείς: αν όλα όσα υποστήριξε για τα κοινωνι¬κά ζητήματα ο Αϊνστάιν απορρίπτονται ή υπεκφεύγονται, τότε σε τι συνίσταται η αναγνώριση που του προσφέρουν; Όπως σωστά σημειώνει ο Στριτ, ένας τέτοιος «έπαινος» δεν αποτελεί ουσιαστική πρόοδο από τη θέση του Life, της αδελφής έκδοσης του Time, το 1958, όταν είχε κατατάξει τον Αϊνστάιν ως «ένα από τα ηγε¬τικά κορόιδα και συνοδοιπόρους» των κομμουνιστών στην Αμερική39.

Από την άλλη μεριά, η αναγνώριση της ιστορικής αναγκαιότητας του σοσιαλι-σμού δεν οδήγησε τον Αϊνστάιν σε μια απλοϊκή πεποίθηση για αυτόματη λύση των προβλημάτων, ούτε στη συνήθη ταύτιση του σοσιαλισμού με την κρατικοποίηση των μέσων παραγωγής – απόψεις που χαρακτήρισαν τυπικά τα δογματικά, σταλι¬νικής απόχρωσης ρεύματα στο κομμουνιστικό κίνημα. Εντοπίζοντας τις αρνητικές όψεις της σοσιαλιστικής εμπειρίας, αναφερόταν στη γιγάντωση της κρατικής γρα¬φειοκρατίας και την ανάγκη λήψης μέτρων στην κατεύθυνση της σοσιαλιστικής δημοκρατίας, ώστε να αποτραπεί μια νέα υποδούλωση:

«Είναι αναγκαίο παρ’ όλα αυτά να θυμόμαστε ότι μια σχεδιασμένη οικονομία δεν είναι ακόμη σοσιαλισμός. Μια σχεδιασμένη οικονομία ως τέτοια μπορεί να συνοδεύε- ται από την πλήρη υποδούλωση του ατόμου. Η επίτευξη του σοσιαλισμού απαι¬τεί την επίλυση μερικών εξαιρετικά δύσκολων κοινωνικο-πολιτικών προβλημάτων: Πώς είναι δυνατό, ενόψει της μεγάλης συγκέντρωσης της πολιτικής και οικονομικής ισχύος, να εμποδιστεί η γραφειοκρατία από το να γίνει παντοδύναμη και υπεροπτική; Πώς μπορεί να προστατευθούν τα δικαιώματα του ατόμου και έτσι να εξασφαλιστεί ένα δημοκρατικό αντίβαρο στη δύναμη της γραφειοκρατίας;»40

Οι κρίσεις του Αϊνστάιν για το σοσιαλιστικό πείραμα στην ΕΣΣΔ φανερώνουν έτσι μια ισορροπημένη προσέγγιση, προσεγγίζοντας αρκετά τη μαρξιστική ανά¬λυση του γραφειοκρατικού φαινομένου, όπως διατυπώθηκε από τον Τρότσκι. Σε παρόμοιο πνεύμα, επισημαίνει όλα εκείνα τα προβληματικά στοιχεία και τις μονο¬μέρειες, προϊόντα τελικά της ρωσικής καθυστέρησης και του ριζωμένου πάνω της ακραίου γραφειοκρατικού συγκεντρωτισμού, που σημάδεψαν αρνητικά την πρώτη σοσιαλιστική εμπειρία, χωρίς όμως να αρνείται κατ’ αρχή τη σημασία της.

Αναφερόμενος στη δυνατότητα να ξεπεραστούν οι κρίσεις του καπιταλισμού από τη σχεδιασμένη οικονομία, αποτιμά ως εξής την ιστορική εμπειρία της ΕΣΣΔ:
«Η λογικά απλούστερη αλλά και πλέον τολμηρή μέθοδος για να το επιτύχου¬με αυτό είναι μια απόλυτα σχεδιασμένη οικονομία, στην οποία τα καταναλωτικά αγαθά παράγονται και διανέμονται από την κοινότητα. Αυτό κατά βάση είναι που επιχειρείται στη Ρωσία σήμερα. Πολλά θα εξαρτηθούν από τα αποτελέσματα αυ¬τού του πειράματος. Θα ήταν επικίνδυνο να τολμήσουμε κάποια προφητεία εδώ. Μπορούν τα αγαθά να παραχθούν το ίδιο οικονομικά κάτω από αυτό το σύστη¬μα, όσο κάτω από κάποιο που αφήνει ελευθερία στην ιδιωτική πρωτοβουλία; Μπορεί αυτό το σύστημα να διατηρηθεί χωρίς την τρομοκρατία που μέχρι τώρα το συντρόφευε…; Πρέπει να προσέξουμε όμως να μην επιτρέψουμε αυτές οι υποψίες να γίνουν προκαταλήψεις που μας αποτρέπουν από το να σχηματίσουμε μια αντικειμενική κρίση»41.
Οι διακηρύξεις του Αϊνστάιν για τα δεινά της καπιταλιστικής κοινωνίας και την ιστορική αναγκαιότητα του σοσιαλισμού είναι ιδιαίτερα αναφορικές σήμερα, όταν η παγκόσμια καπιταλιστική κρίση έχει θέσει εκ νέου επί τάπητος τα θέματα του κοινωνικού μετασχηματισμού. Η κρίση δεν αποκαλύπτει μόνο οξυμένα τις αντιφά¬σεις του καπιταλισμού, που δεν έπαψαν ποτέ να υπάρχουν και να υποθηκεύουν το ανθρώπινο μέλλον. Φέρνει επίσης στο προσκήνιο την ανάγκη μιας ολόπλευ¬ρης, σοβαρής προσέγγισης των προβλημάτων του σοσιαλιστικού κινήματος, ώστε να μην επαναληφθούν οι αποτυχίες του παρελθόντος, για την οποία το επιστημονικό πνεύμα του Αϊνστάιν παρέχει ένα θετικό πρότυπο.

Ως ανθρώπινη φυσιογνωμία, ο Αϊνστάιν ενσαρκώνει την επίγνωση, κοινή σή¬μερα σε πολλούς κορυφαίους φυσικούς επιστήμονες, των κινδύνων που δια¬τρέχει η ανθρωπότητα και των κρίσιμων επιλογών με τις οποίες βρίσκεται αντι¬μέτωπη, μια επίγνωση συνοψισμένη στο δικό του απόφθεγμα: «Θα χρειαστούμε έναν ουσιαστικά νέο τρόπο σκέψης αν πρόκειται να επιβιώσει η ανθρωπότητα». Αποδεικνύει με το παράδειγμά του ότι σε αυτό το ιστορικό σταυροδρόμι η επιστή¬μη δεν μπορεί να μένει τελικά αμέτοχη και ότι η ίδια η επιστημονική ακεραιότητα οδηγεί στην προοδευτική στράτευση. Η κατακλείδα του στο «Γιατί σοσιαλισμός;» –«Η σαφήνεια γύρω από τους σκοπούς και τα προβλήματα του σοσιαλισμού έχει μέγιστη σπουδαιότητα στη μεταβατική εποχή μας»– συνοψίζει έξοχα την προϋπό¬θεση για κάθε γόνιμη και αποτελεσματική σοσιαλιστική δραστηριότητα.

Εχθρός του κομφορμιστικού εύκολου δρόμου, ο Αϊνστάιν βρισκόταν πολύ μπροστά στις κοινωνικές του απόψεις από τους άλλους φυσικούς επιστήμονες του καιρού του. Δεν είναι έτσι τυχαίο ότι εκτός από θεμελιωτής της σύγχρονης φυσικής, στάθηκε και εκείνος από τους μεγάλους φυσικούς του 20ού αιώνα που αντιλήφθηκε πιο ξεκάθαρα την αναγκαιότητα του σοσιαλισμού.

Η διαρκής αναζήτηση της αλήθειας, ως προϋπόθεση για την ορθή ιστορική διάγνωση και δράση, πέρα από τις τεράστιες επιστημονικές του συνεισφορές, είναι ίσως το πιο πολύτιμο και επίκαιρο κληροδότημα του «Θείου Αλβέρτου» στις νέες γενιές.



--------------
Σημειώσεις
34. Βλέπε την ηλεκτρονική έκδοση του «Γιατί σοσιαλισμός;» στο www.marxists.org, από όπου παραθέτουμε παραπέρα.
35. Φ. Χάγιεκ, The Fatal Conceit, The Errors of Socialism, Routledge, Λονδίνο 1988, σελ. 59.
36. Γ. Ίσαακσον, «Ποιος μετρούσε και γιατί», στο Time, 31-12-99, σελ. 22.
37. Φ. Γκόλντεν, «Άλμπερτ Αϊνστάιν, πρόσωπο του αιώνα», στο ίδιο, σελ. 37.
38. Π. Στριτ, «Αϊνστάιν: Σοσιαλιστής του αιώνα», http://www.thirdworldtraveler.com/History/ Einstein_Socialist.html.
39. Παρατίθεται στο ίδιο.
40. Ά. Αϊνστάιν, «Γιατί σοσιαλισμός;»
41. Ά. Αϊνστάιν, Πώς Βλέπω τον Κόσμο, σελ. 109.

_____
*Ο Χρήστος Κεφαλής είναι μέλος της ΣΕ της Μαρξιστικής Σκέψης. Το παρόν είναι ένα απόσπασμα από το βιβλίο του Οι Μεγάλοι Φυσικοί Επιστήμονες, εκδόσεις Τόπος, Αθήνα 2015. Στο βιβλίο παρουσιάζονται η συνεισφορά και οι απόψεις 23 επιφανών φυσικών επιστημόνων, μεταξύ άλλων οι Αϊνστάιν, Μπορ, Χάιζενμπεργκ, Ντιράκ, Φάινμαν, Γκελ-Μαν, Χόκινγκ, Γουάινμπεργκ, Κάκου, Γουίτεν, Σμόλιν, Κρικ, Ντόκινς, κ.ά. Ακολουθεί ένα χαρακτηριστικό απόσπασμα με θέμα τις απόψεις του Αϊνστάιν για το σοσιαλισμό.
Πληροφορίες: Εκδόσεις Τόπος, Πλαπούτα 2 και Καλλιδρομίου, τηλ. 210 8222835-856. Βιβλιοπωλείο, 210 3221580.
Εγγραφή στο newsletter του PoliticalDoubts.

YOUR OPINION

Το ΚΑΣ αποφάσισε να μην διατεθεί το μνημείο του Παρθενώνα για εκδήλωση οίκου μόδας:

Συμφωνώ. Η προστασία των μνημείων θα πρέπει να είναι απόλυτη
70.2%
Μάλλον διαφωνώ. Θα μπορούσαν να τεθούν αυστηρότεροι όροι.
8.7%
Διαφωνώ με την απόφαση. Δεν μπορεί να χάνονται ευκαιρίες προβολής της χώρας
14.9%
Συμφωνώ να μην διατεθεί ο Παρθενώνας. Δεν θα είχα αντίρρηση αν επρόκειτο για άλλον αρχαιολογικό χώρο
6.1%
Η ψηφοφορία για αυτό το δημοψήφισμα έχει λήξει

ΣΧΟΛΙΑΣΤΕ


Κωδικός ασφαλείας
Ανανέωση