Ασία 08/03/2016

Κίνα: από τη λαϊκή επανάσταση στις μεταρρυθμίσεις της αγοράς

Η ίδια η αλματώδης καπιταλιστική ανάπτυξη των τελευταίων δεκαετιών δημιούργησε μια πρωτοπόρα και μαχητική εργατική τάξη. Με την εξάντληση των περιθωρίων της, η Κίνα, στα αμέσως επόμενα χρόνια μπορεί να βρεθεί πάλι στην πρωτοπορία του αγώνα για το σοσιαλισμό.

Η πορεία της Κίνας πρέπει να μας απασχολεί, για μια σειρά λόγους. Πρώτ’ απ’ όλα, με τη θεαματική ανάπτυξη των τελευταίων δεκαετιών, έχει γίνει μια δύναμη με παγκόσμια επιρροή. Και έπειτα, η καπιταλιστική αυτή ανάπτυξη έχει δημιουργήσει μια άγρια εκμεταλλευόμενη εργατική τάξη, που ως προς τα χαρακτηριστικά της ταιριάζει απόλυτα με τον ορισμό του προλεταριάτου από τον Μαρξ. Το θέμα της ομιλίας μου είναι η ιστορική διαδρομή της Κίνας στον 20ό αιώνα, από τη έναρξη της δημοκρατικής επανάστασης στα 1910 και τη δημιουργία του ΚΚ της Κίνας μια δεκαετία αργότερα, ως την άνοδο του στην εξουσία και την εισαγωγή των μεταρρυθμίσεων της αγοράς μετά το 1978. Πριν από αυτό όμως, θα προηγηθεί μια σύντομη αναφορά στην αυτοκρατορική Κίνα.


  1. Αυτοκρατορική Κίνα

Ενώ για να μιλήσουμε για τη σύγχρονη Ελλάδα, δεν είναι απαραίτητο να συζητήσουμε την Αρχαία Ελλάδα και το Βυζάντιο, για να καταλάβουμε τη σύγχρονη Κίνα πρέπει να πούμε δυο λόγια για την Αυτοκρατορική Κίνα. Ο λόγος είναι ότι η βασική κοινωνική δομή της Κίνας διατηρείται περίπου αυτούσια όσο διαρκεί η αυτοκρατορία, από το 200 μ.Χ. ως σήμερα, και το σπάσιμό συντελείται ουσιαστικά στον 20ό αιώνα.

Αυτό είναι το πρόβλημα της ιστορικής στασιμότητας της Κίνας και γενικά της Ανατολής. Πού οφείλεται αυτή;

Μια βασική αιτία, που αναφέρει ο Χέγκελ, είναι η γεωγραφία: η Κίνα έχει μια τεράστια ενδοχώρα, χωρίς εύκολη πρόσβαση σε θάλασσες, γεγονός που δυσχεραίνει την ανάπτυξη του εμπορίου, κ.λπ. Δεύτερο στοιχείο ο μεγάλος πληθυσμός, που εξαναγκάζει την απόδοση προτεραιότητας στη γεωργική παραγωγή, για να καλυφθούν οι διατροφικές ανάγκες. Και τρίτο, η ισχύς της συγκεντρωτικής διοίκησης, που λειτουργεί σαν ένας κεντρικός φεουδάρχης, αποσπώντας το όποιο πλεόνασμα.

Ως αποτέλεσμα επικρατεί ένα μοντέλο αυτάρκειας και απλής αναπαραγωγής, το οποίο δεν ευνοεί τις διαδικασίες πρωταρχικής συσσώρευσης που θα λάβουν χώρα στη Δύση, αποτελώντας ένα συνδυασμό κοινότητας και φεουδαρχίας, τον οποίο ο Μαρξ θα ονομάσει ασιατικό τρόπο παραγωγής.

Δυο σημεία πρέπει να τονιστούν.

Πρώτο, η αυτοκρατορική Κίνα έχει να επιδείξει ένα πλούσιο πολιτισμό. Κατά το Μεσαίωνα για μεγάλα διαστήματα οι κινεζικές πόλεις είναι πιο ανθηρές από τις ευρωπαϊκές. Αρκετές ανακαλύψεις γίνονται στην Κίνα πριν από την Ευρώπη, ενώ υπάρχει επίσης πλούσια λογοτεχνία.

Δεύτερο, στην Κίνα συνεχώς λαβαίνουν χώρα μεγάλες αγροτικές εξεγέρσεις, οι οποίες όμως κατά κανόνα οδηγούν μόνο σε εναλλαγή των δυναστειών. Εκεί διεξάγονται και μερικές από τις φονικότερες πολεμικές συρράξεις στην ιστορία. Ενδεικτικά, ενώ τα θύματα του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου υπολογίζονται σε 70 εκ., ο πόλεμος των Τριών Βασιλείων στην Κίνα το 2ο-3ο μ.Χ. αιώνα θα έχει περί τα 35 εκ. θύματα, οι πόλεμοι του 1618-1683 για τη διαδοχή της δυναστείας των Μινγκ 25 εκ., η εξέγερση των Ταϊπίνγκ στα 1851-64 20-100 εκ., ο Β΄ Σινοϊαπωνικός Πόλεμος 20-38 εκ.

Με άλλα λόγια, αν ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος είναι η πιο αιματηρή σύρραξη στην ιστορία, οι πέντε ή έξι αμέσως επόμενες πιο αιματηρές λαβαίνουν χώρα σε διάφορες εποχές, από την αρχαιότητα ως τις μέρες μας, στην Κίνα, και μόνο μετά ακολουθεί ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος. Αυτό διαψεύδει την οικεία ειδυλλιακή, ρομαντική εικόνα της Ανατολής, και ιδιαίτερα της Κίνας, ως μιας περιοχής χωρίς εντάσεις, όπου επικρατεί η απλή κοινωνική αρμονία.


  1. Η αστική εποχή

Το σπάσιμο της παρακμάζουσας πλέον αυτοκρατορικής Κίνας ξεκινά στο 19ο αιώνα με το εμπόριο ανάμεσα στη Δύση και την Κίνα. Αυτή η διαδικασία οδηγεί στη μετατροπή της Κίνας σε ημιαποικία των ιμπεριαλιστικών δυνάμεων στις αρχές του 20ού αιώνα.

Στα 1839-1842 και 1856-1860 έχουμε τους δυο πολέμους του οπίου ανάμεσα στην Κίνα και την Αγγλία, με τους οποίους η Αγγλία αποσπά το Χονγκ Κονγκ και προνόμια στα κινεζικά λιμάνια. Το 1899-1901 λαμβάνει χώρα η μεγάλη αντιαποικιακή εξέγερση των Μπόξερ, η οποία καταπνίγεται όμως από τη συμμαχία των 8 δυνάμεων. Στις αρχές του 20ού αιώνα σχεδόν όλες οι μεγάλες δυνάμεις έχουν αρπάξει κάποιο κομμάτι της Κίνας: η Ρωσία την Μαντσουρία, που την αποσπά σε συνέχεια η Ιαπωνία, η Γερμανία το Τσινγκντάο, η Γαλλία το Τιεντσίν, κοκ.

Ταυτόχρονα όμως ξεκινά η καπιταλιστική ανάπτυξη της Κίνας καθώς τα βρετανικά εργοστάσια εμφανίζονται στις κινεζικές πόλεις, Καντόνα, Σαγκάη, κ.ά. Το 1911 ξεσπά η αστική επανάσταση του Κουόμιτανγκ (ΚΜΤ) υπό την ηγεσία του Σουν Γιατ Σεν – το αντίστοιχο της Γαλλικής Επανάστασης του 1789. Η αυτοκρατορία καταργείται, ωστόσο η επανάσταση αποδεικνύεται αδύναμη. Ήδη το 1912 αναδεικνύεται πρόεδρος της Κίνας ο Γιουάν Σι-κάι, ο εκπρόσωπος των συμβιβαστικών αστών που επιδιώκει να αποκαταστήσει την απολυταρχία. Ως το 1920 διεξάγονται πόλεμοι μεταξύ των πολεμάρχων, των φεουδαρχών στρατιωτικών, ο καθένας από τους οποίους επιχειρεί να γίνει νέος αυτοκράτορας. Η δημοκρατία διατηρείται γιατί κανένας δεν αποδεικνύεται αρκετά ισχυρός για να επιβληθεί και να την καταπνίξει.

Καταλυτική είναι η επίδραση της Οκτωβριανής Επανάστασης, κάτω από την οποία ιδρύεται το 1921 το ΚΚ της Κίνας. Στην αρχή έχει ελάχιστα μέλη, ανάμεσά τους όμως περιλαμβάνονται διακεκριμένοι πανεπιστημιακοί, όπως ο Τσεν Του-σιου, πρύτανης του Πανεπιστημίου του Πεκίνου, ο Λι Νταζαό, καθηγητής πολιτικής οικονομίας σε πανεπιστήμια στην Ιαπωνία και την Κίνα, και ο Τσου Τσιουπάι, διακεκριμένος διανοούμενος που ήταν στη Ρωσία το 1917 και εισήγαγε στην Κίνα το διαλεκτικό υλισμό. Έτσι συντελείται μια πρώτη συγκρότηση του κινεζικού μαρξισμού, η οποία όμως είναι σχετικά αδύναμη και δεν έχει χρόνο να ωριμάσει.

Η πραγματική αστική επανάσταση στην Κίνα ξεκινά με το σπουδαστικό κίνημα της 30ής Μάη 1925 στη Σαγκάη, επικρατεί στις βιομηχανικές πόλεις και εξαπλώνεται στις αγροτικές περιοχές. Στα 1926-28 έχουμε την εκστρατεία στο Βορρά, που όντας πιο καθυστερημένος ελέγχεται από τις αντιδραστικές δυνάμεις. Το ΚΚ της Κίνας γνωρίζει αξιόλογη ανάπτυξη, μα η Κομιντέρν ακολουθεί την πολιτική της υποταγής του στο αστικό ΚΜΤ, παρεμποδίζει τη δημιουργία αγροτικών σοβιέτ και την προώθηση της αγροτικής επανάστασης. Στο μεταξύ, το ΚΜΤ, μετά το θάνατο του Σουν Γιατ-σεν, στρέφεται στην αντίδραση, υπό την ηγεσία του Τσιανγκ Κάι-σεκ, βασικού πλέον ηγέτη της κινεζικής αστικής τάξης. Το αποτέλεσμα αυτής της γραμμής, την οποία επικρίνουν ο Τρότσκι και ο Τσεν Του-σιου, είναι ο σφαγιασμός των κομμουνιστών από τις δυνάμεις του Τσιανγκ στα 1927-28· από τα 50.000 μέλη του κόμματος επιζούν περί τις 10.000.

Ο Τρότσκι και ο Τσεν Του-σιου κάνουν τότε την εκτίμηση ότι η κατάσταση στην Κίνα είναι πλέον αντεπαναστατική. Δεν είναι όμως ακριβώς έτσι. Στις πόλεις εδραιώνεται η εξουσία του ΚΜΤ, όμως στην ύπαιθρο, ακριβώς επειδή δεν έχει λυθεί το ζήτημα της γης, η επαναστατική κατάσταση διατηρείται. Στα 1929-30 οργανώνονται μεγάλες σοβιετικές αγροτικές περιοχές στην Νότια και Νοτιοκεντρική Κίνα. Ο Τρότσκι λέει ότι αυτό χωρίς τις πόλεις δεν είναι δυνατό, ο Μάο όμως θα αναγνωρίσει ότι πρόκειται για τη σωστή κατεύθυνση, που εγκαινιάζει μια δεύτερη φάση της κινεζικής επανάστασης. Ενώ στα 1925-28 υπήρχε μια εξάπλωση της επανάστασης από τις πόλεις προς την ύπαιθρο, περίπου όπως στις ρωσικές επαναστάσεις του 1905 και του 1917, τώρα έχουμε αντίστροφη εξάπλωση από την ύπαιθρο προς τις πόλεις.

Από το 1930 το ΚΜΤ επιτίθεται, αξιοποιώντας την υπεροχή του, για να εξαλείψει τις κομμουνιστικές περιοχές, και έχουμε 5 εκστρατείες. Οι τρεις πρώτες αποτυγχάνουν, η 4η όμως στα 1932-33 εξαλείφει αρκετές σοβιετικές περιοχές, και ακολουθεί το 1934 η 5η εκστρατεία ενάντια στο Τσιανγκσί, όπου βρίσκονται οι κύριες κομμουνιστικές δυνάμεις υπό τον Τσανγκ Κουοταό και τον Μάο.

Η κατάσταση είναι εξαιρετικά κρίσιμη, λόγω της συντριπτικής υπεροχής του ΚΜΤ, που επιτίθεται με 500.000 άνδρες έναντι 100.000 του Κόκκινου Στρατού. Ο Κόκκινος Στρατός βρίσκεται σε μια θέση παρόμοια με εκείνη του ΔΣΕ στα 1947-48, που επιδεινώνεται μάλιστα από το γεγονός ότι οι δοτές από τη Μόσχα ηγεσίες του ΚΚ της Κίνας ακολουθούν μια γραμμή τακτικών κατά μέτωπο μαχών, αντίστοιχη εκείνης του Ζαχαριάδη. Ο Μάο αντίθετα, προκρίνει μια ευέλικτη γραμμή παρτιζάνικου, ανάλογη εκείνης του Βαφειάδη στον ΔΣΕ. Όταν το Τσιανγκσί περικυκλώνεται παίρνεται η απόφαση για την έξοδο και ξεκινά η Μεγάλη Πορεία. Στα πλαίσια της τελευταίας, οι κομμουνιστικές δυνάμεις υπό τον Μάο και τον Τσου Εν-Λάι διασχίζουν στα 1934-35 περί τα 13.000 χιλιόμετρα και κατορθώνουν να διαφύγουν στο Γιανάν στη Βόρεια Κίνα. Εκεί δημιουργείται μια νέα κομμουνιστική περιοχή, η βάση για την τελική επίθεση των κομμουνιστών μετά το 1945.

Η Μεγάλη Πορεία είναι ένας μεγάλος στρατηγικός ελιγμός, από τους πιο σημαντικούς στη στρατιωτική ιστορία. Με αυτή διασώζεται ο πυρήνας των δυνάμεων του Μάο, περί τις 30.000 άνδρες, από τους περίπου 100.000 που είχαν ξεκινήσει από το Τσιανγκσί (οι απώλειες αφορούν κυρίως το πολιτικό προσωπικό που είχε ακολουθήσει την κίνηση).

Στην ίδια περίοδο ο αγώνας για την ηγεσία στο ΚΚ της Κίνας καταλήγει με τη νίκη του Μάο. Ο βασικός αντίπαλός του, ο Τσανγκ Κουοταό, ηγείται στη Μεγάλη Πορεία μιας αντίστοιχης δύναμης 80.000 ανδρών, αλλά ακολουθεί μια τακτική κατά μέτωπο μαχών, και όταν φτάνει στο Γιανάν, του έχουν απομείνει 427 άνδρες. Αργότερα θα καταφύγει στον Καναδά.

Ακολουθεί από το 1937 ο Σινοϊαπωνικός πόλεμος, αλλά μετά το 1945 ο εμφύλιος αρχίζει εκ νέου και παρά τη μεγάλη υπεροχή του ΚΜΤ, στις μάχες ο Κόκκινος Στρατός υπερισχύει σχετικά εύκολα. Το καθεστώς του ΚΜΤ είναι εντελώς διεφθαρμένο, δεν έχει λύσει ούτε ένα από τα αστικά προβλήματα και το 1949 καταρρέει και ανακηρύσσεται η ΛΔ της Κίνας.

Γενικά μπορούμε να πούμε ότι στα 1930-49 το ΚΚ της Κίνας υπό τον Μάο ακολουθεί μια ευέλικτη στρατιωτική τακτική και μια σωστή γενική πολιτική υποστήριξης της αγροτικής επανάστασης. Αυτά τα στοιχεία του εξασφαλίζουν τη νίκη.  


  1. Η Λαϊκή Κίνα

Η σοσιαλιστική περίοδος της Λαϊκής Κίνας, πριν ξεκινήσουν οι μεταρρυθμίσεις της αγοράς, διαρκεί από το 1949 ως το 1976. Μπορεί συμβατικά να χωριστεί σε δυο στάδια, 1949-1957 και 1958-1976.

  Στο πρώτο στάδιο, στα πλαίσια του προγράμματος της Νέας Δημοκρατίας, το ΚΚ της Κίνας ακολουθεί μια μετριοπαθή πολιτική τύπου ΝΕΠ, που ανέχεται σε κάποιο βαθμό τον καπιταλισμό. Η γη διανέμεται στους αγρότες, αλλά ως το 1957 διατηρείται ένας σημαντικός ιδιωτικός και μεικτός τομέας, περίπου στο 30% των επιχειρήσεων. Αυτή η πολιτική αποφέρει σημαντικές προόδους. Στην περίοδο της ανάκαμψης μετά τον πόλεμο και τον εμφύλιο (1949-52) αποκαταστάθηκε η παραγωγή φτάνοντας το μέγιστο των προηγούμενων επιδόσεων και το πρώτο πεντάχρονο πλάνο (1953-57) γνώρισε ετήσια αύξηση της βιομηχανίας κατά 19% και του ΑΕΠ κατά 9%, με την αγροτική παραγωγή να αυξάνεται λιγότερο, κατά 4% ετήσια.

Τα πράγματα αντιστρέφονται όταν η ηγεσία του ΚΚ της Κίνας αποφασίζει να περάσει σε μια δυναμική σοσιαλιστική οικοδόμηση και εκβιομηχάνιση, για την οποία δεν υπάρχουν οι όροι. Σταθμοί σε αυτή την αλλαγή είναι το Μεγάλο Άλμα Εμπρός (1958-61) και η Πολιτιστική Επανάσταση (1966-1976). Τηρουμένων των αναλογιών, το Μεγάλο Άλμα Εμπρός μπορεί να συγκριθεί με τη σταλινική βίαιη κολεκτιβοποίηση και εκβιομηχάνιση, ενώ η Πολιτιστική Επανάσταση με τις διώξεις του 1935-38 στην ΕΣΣΔ. Το αποτέλεσμα είναι αρνητικό και από ορισμένες απόψεις πιο καταστροφικό σε σύγκριση με τη σοβιετική εμπειρία, επειδή η Κίνα είναι ακόμη πιο καθυστερημένη.

Στα χρόνια του Μεγάλου Άλματος Εμπρός απλώνεται στην ύπαιθρο ένας καταστροφικός λιμός με θύματα μεταξύ 13-40 εκατομμύρια, σχεδόν αποκλειστικά αγρότες. Τόσο η αγροτική παραγωγή στα 1959-60 όσο και η βιομηχανία της Κίνας στα 1961-62 αποδιοργανώθηκαν γνωρίζοντας μεγάλη πτώση της τάξης του 30 και 50% αντίστοιχα, με τεράστιους πόρους και προσπάθειες να δαπανώνται σε αντιπαραγωγικές δραστηριότητες. Επανακάμπτουν απλά στα 1962-65 στο προ του Μεγάλου Άλματος επίπεδο.

Η Πολιτιστική Επανάσταση σήμανε μια νέα αναταραχή για μια δεκαετία (1966-76), φέρνοντας τη χώρα και το ΚΚ της Κίνας σε μια κατάσταση χάους, ανασφάλειας, μαζικής καταπίεσης και αυθαιρεσιών. Όπως και στις σταλινικές εκκαθαρίσεις, τα πρώτα θύματα ήταν ηγετικά στελέχη του Κόμματος, που είχαν καθοδηγήσει την επανάσταση και την οικοδόμηση στα πρώτα μετεπαναστατικά χρόνια, όπως ο Πρόεδρος της ΛΔ Κίνας Λιου Σάο-τσι. Ενώ οι εκκαθαρίσεις δεν πήραν τόσο αιματηρό χαρακτήρα όπως στη σταλινική ΕΣΣΔ, με πολλούς ηγέτες να απομακρύνονται απλά από τις θέσεις τους χωρίς να εκτελούνται, οι εναντίον τους κατηγορίες, όπως η προδοσία και προετοιμασία της καπιταλιστικής παλινόρθωσης, συνέπιπταν πλήρως με εκείνες στις σταλινικές διώξεις. Η βασική μέθοδος ήταν η δημόσια διαπόμπευση των «καπιταλιστών παλινορθωτών» που περιφέρονταν στους δρόμους με πινακίδες κρεμασμένες στους ώμους.

Ορισμένοι υποστηρίζουν ότι η Πολιτιστική Επανάσταση είχε και θετικά στοιχεία, επειδή ήταν ένα «κίνημα από τα κάτω». Ουσιαστικά, όμως, επρόκειτο για ένα χειραγωγούμενο κίνημα από τον Μάο και τον Λιν Πιάο, του οποίου ο στόχος ήταν να απαλλαγούν από τους κομματικούς τους αντιπάλους, μετατρέποντάς τους σε αποδιοπομπαίους τράγους και υποκινώντας το μίσος του λαού εναντίον τους. Μια ματιά στη Λαϊκή Ημερησία της περιόδου δείχνει ότι οι επαναστατικές δραστηριότητες του κινήματος περιορίζονταν σε αλλαγές ονομάτων δρόμων, κοκ. Στο ίδιο διάστημα, οι διανοούμενοι, μηχανικοί, κ.λπ., αποστέλλονται για χειρωνακτική εργασία στην ύπαιθρο, τα πανεπιστήμια σταματούν να λαμβάνουν ξένη φιλολογία και το αποτέλεσμα είναι μια αποδιοργάνωση της επιστήμης και της πραγματικής πολιτιστικής δουλειάς.

Μπορεί να ειπωθεί ότι με το Μεγάλο Άλμα Εμπρός σπαταλιούνται οι δυνατότητες μιας μεθοδικής σοσιαλιστικής οικοδόμησης, ενώ η Πολιτιστική Επανάσταση αναιρεί τις αντίστοιχες δυνατότητες μιας πραγματικής μορφωτικής επανάστασης. Έτσι η ΛΔ Κίνας φτάνει σε αδιέξοδο και καθίσταται ιστορικά αναπόφευκτη η στροφή στις καπιταλιστικές μεταρρυθμίσεις.

Η κύρια ευθύνη για αυτές τις λάθος επιλογές πέφτει στη μαοϊκή ηγεσία και στον ίδιο το Μάο. Η κύρια αδυναμία του τελευταίου ως ηγέτη έγκειται στην αδυναμία του να διευρύνει τη θεώρησή του και να την προσαρμόσει στα πολύ πιο σύνθετα προβλήματα της σοσιαλιστικής οικοδόμησης, όπως ο Λένιν επί ΝΕΠ. Έτσι μετά το 1949 έρχονται στο προσκήνιο γνωρίσματά του όπως η αρχομανία, που τον προσεγγίζουν στο πρότυπο του Στάλιν.


  1. Οι μεταρρυθμίσεις της αγοράς

Οι μεταρρυθμίσεις της αγοράς στην Κίνα ξεκινούν το 1978, παίρνουν όμως ισχυρή ώθηση μετά την κατάρρευση της ΕΣΣΔ. Αντικειμενικά είναι μια αναγκαία στροφή, όπως η ΝΕΠ στον καιρό του Λένιν. Υπάρχει όμως μια θεμελιώδης διαφορά: ενώ ο Λένιν υπογράμμιζε διαρκώς το χαρακτήρα της ΝΕΠ ως μιας υποχώρησης προς τον καπιταλισμό, και τους κινδύνους που περιείχε, ο Γκορμπατσόφ και η κινεζική ηγεσία συγκαλύπτουν αυτό το στοιχείο με σοσιαλιστικά συνθήματα – ο Γκορμπατσόφ με το σύνθημα «περισσότερος σοσιαλισμός» και η κινεζική ηγεσία με τη φόρμουλα «σοσιαλισμός με κινεζικά χαρακτηριστικά». Το αποτέλεσμα είναι, και στις δυο περιπτώσεις, να ξεπεράσουν οι μεταρρυθμίσεις τα όρια που είναι συμβατά με το σοσιαλισμό και να οδηγηθούν τα πράγματα στην καπιταλιστική παλινόρθωση.

Οι μεταρρυθμίσεις περνούν από διάφορα στάδια, που δεν είναι δυνατό να εξεταστούν εδώ. Μπορεί όμως να επισημανθούν μερικά θεμελιώδη σημεία.

Πρώτο, η περίοδος 1978-2014 γνώρισε μια ορμητική καπιταλιστική ανάπτυξη, χωρίς όμοιο στην παγκόσμια ιστορία. Ενώ στα  1952-1978 το ΑΕΠ της Κίνας περίπου εξαπλασιάστηκε (από 67 σε 364 δις γιουάν) στα 1978-2014 αυξήθηκε κατά 175 φορές (από 364 σε 63.646 δις γιουάν). Ταυτόχρονα συντελέστηκε μια τεράστια αστικοποίηση και προλεταριοποίηση του πληθυσμού: το ποσοστό του αστικού πληθυσμού αυξήθηκε από 13,3% το 1949 και 26% το 1990 σε 53,5% σήμερα (αναμένεται να φτάσει το 60% το 2020), ενώ ο αγροτικός πληθυσμός έπεσε από 85-90% το 1949 και 72,6% το 1990 σε περίπου 30% σήμερα.

Η τεράστια ανάπτυξη της περιόδου 1978-2014 επέτρεψε να βγουν από την ακραία φτώχεια (μετρούμενη από τον ΟΗΕ με ένα εισόδημα κάτω του 1,25 $ τη μέρα) αρκετές εκατοντάδες εκατομμύρια Κινέζοι. Το ποσοστό της ακραίας φτώχειας μειώθηκε από 85% το 1981 σε 33,1% το 2008 και κάτω από 10% σήμερα, όταν στον υπόλοιπο πλανήτη ο αριθμός των ακραία φτωχών αυξανόταν. Ήταν έτσι μια ιστορικά προοδευτική διαδικασία, που συμπληρώνει πλέον τις υλικές προϋποθέσεις για το σοσιαλισμό στο μεγαλύτερο μέρος του πλανήτη.

Δεύτερο, τα αποτελέσματα της ανάπτυξης μοιράζονται εξαιρετικά άνισα. Το 2009 το 11,8% του πληθυσμού (157 εκατ.) εξακολουθούσε να ζει με κάτω από 1,25 $ τη μέρα, το 27,2% (362 εκατ.) με κάτω από 2 $, το 58% (772 εκατ.) με κάτω από 4 $ και το 67,8% (902 εκατ.) με κάτω από 5 $. Τα οφέλη της ανάπτυξης τα μοιράστηκαν κυρίως το ανώτερο ένα τρίτο του πληθυσμού και οι πολυεθνικές, που εκμεταλλεύονται το φτηνό εργατικό δυναμικό.

Σύμφωνα με τον Κινέζο μαρξιστή οικονομολόγο Μίντσι Λι, από τον τωρινό οικονομικά ενεργό πληθυσμό της Κίνας των 900 εκατομμυρίων, γύρω στα 50 εκ. ανήκουν στην καπιταλιστική και ευρύτερη αστική τάξη, άλλα 50-100 εκ. απαρτίζουν τη μεσαία τάξη των πόλεων, 300 εκ. είναι οι αγρότες και τα υπόλοιπα 450 με 500 εκ. αποτελούν το αστικό προλεταριάτο της Κίνας. Το τελευταίο περιλαμβάνει περί τα 150 εκ. εσωτερικούς μετανάστες που βρίσκονται στη χειρότερη κατάσταση και τους εκμεταλλεύονται άγρια οι πολυεθνικές.

Τρίτο, η καπιταλιστική ανάπτυξη της Κίνας δεν είναι μόνο θυελλώδης αλλά και εξαιρετικά άναρχη. Όχι σπάνια συμβαίνει τεράστια σιδηροδρομικά δίκτυα ή κτιριακά συγκροτήματα να μένουν αχρησιμοποίητα και μεγάλες νέες πόλεις που χτίζονται να μένουν ακατοίκητες. Ενδεικτικά, το 2005 κατασκευάστηκε στο Ντονγκουάν, μια πόλη άνω των 10 εκ. κατοίκων, το South China Mall, το μεγαλύτερο mall στον κόσμο. Από τα 2350 μαγαζιά του, τα 2303 ή περίπου το 99% έμειναν άδεια ως το 2014, με αποτέλεσμα να αποκληθεί «ο άδειος ναός του καταναλωτισμού». Το 2003 χτίζεται στην Εσωτερική Μογγολία η νέα πόλη του Όρντος, με προοπτική να στεγάσει 1 εκ. ανθρώπους και κόστος κατασκευής 161 δις $. Ως σήμερα, ο αριθμός των κατοίκων της φτάνει μόλις τις 28.000.

Τέταρτο, αν και οι μεταρρυθμίσεις πήραν στην πορεία νέο-φιλελεύθερη κατεύθυνση, δεν έχουν παρ’ όλα αυτά καταργηθεί πλήρως ορισμένες κατακτήσεις της επανάστασης. Διατηρούνται ακόμη η ίση κατανομή της γης (οι εσωτερικοί μετανάστες έχουν κρατήσει τη γη τους στο χωριό) και ο αυξημένος ρόλος του κράτους στην οικονομία (έλεγχος τραπεζών, συγκριτικά μεγάλος ακόμη κρατικός τομέας).

Και πέμπτο, όπως δείχνουν οι πρόσφατες αναταράξεις στην κινεζική οικονομία, η ορμητική ανάπτυξη της προηγούμενης 40ετίας φτάνει στο τέλος της. Ο τωρινός ρυθμός ανάπτυξης είναι πλέον κάτω από 7%, ενώ αρκετοί θεωρούν ότι ο πραγματικός ρυθμός είναι γύρω στο 4%. Αυτό δεν σημαίνει ότι η Κίνα απειλείται άμεσα με μια καταστροφική οικονομική κρίση. Οπωσδήποτε όμως ανοίγει μια νέα φάση, που μοιραία θα αποκαλύψει τις ταξικές αντιθέσεις, που σκεπάζονταν όσο διαρκούσαν οι ετήσιοι ρυθμοί του 10%.

Συμπέρασμα: δικαιώνεται ιστορικά η κινεζική επανάσταση ή όχι;

Πολλά μπορεί να πει κανείς, αλλά θα αρκεστώ σε δυο σημεία.

Πρώτο, δικαιώνεται γιατί χωρίς την επανάσταση, η τωρινή καπιταλιστική ανάπτυξη δεν θα ήταν δυνατή. Η επανάσταση απομάκρυνε τα φεουδαρχικά στοιχεία της οικονομίας, ενώ στην Ινδία, όπου αυτά ακόμη διατηρούνται, η πρόοδός της συγκριτικά με την Κίνα είναι αναιμική. Εξάλλου, και στην περίοδο πριν το 1978 η Κίνα είχε εξασφαλίσει ένα σαφώς καλύτερο επίπεδο ζωής στον πληθυσμό της, από ό,τι η Ινδία, με την οποία βρίσκονταν στο ίδιο περίπου επίπεδο το 1945.

Και δεύτερο, η ίδια η αλματώδης καπιταλιστική ανάπτυξη των τελευταίων δεκαετιών δημιούργησε μια πρωτοπόρα και μαχητική εργατική τάξη. Με την εξάντληση των περιθωρίων της, η Κίνα, στα αμέσως επόμενα χρόνια μπορεί να βρεθεί πάλι στην πρωτοπορία του αγώνα για το σοσιαλισμό.

*Ο Χρήστος Κεφαλής είναι μέλος της ΣΕ της Μαρξιστικής Σκέψης. Το παρόν είναι μια διάλεξή του στην εκδήλωση της Μαρξιστικής Σκέψης για την Κίνα, που πραγματοποιήθηκε στις 29/2/2016 στο ΜΑΧΩΜΕ.

Εγγραφή στο newsletter του PoliticalDoubts.

YOUR OPINION

Το ΚΑΣ αποφάσισε να μην διατεθεί το μνημείο του Παρθενώνα για εκδήλωση οίκου μόδας:

Συμφωνώ. Η προστασία των μνημείων θα πρέπει να είναι απόλυτη
70.2%
Μάλλον διαφωνώ. Θα μπορούσαν να τεθούν αυστηρότεροι όροι.
8.7%
Διαφωνώ με την απόφαση. Δεν μπορεί να χάνονται ευκαιρίες προβολής της χώρας
14.9%
Συμφωνώ να μην διατεθεί ο Παρθενώνας. Δεν θα είχα αντίρρηση αν επρόκειτο για άλλον αρχαιολογικό χώρο
6.1%
Η ψηφοφορία για αυτό το δημοψήφισμα έχει λήξει

ΣΧΟΛΙΑΣΤΕ


Κωδικός ασφαλείας
Ανανέωση